enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

117e kb 1 Pieter Pel Pier Pander max

Buste van Pieter (Klazes Pel), Pier Pander (met beschadiging bij halsneklijn), collectie UvA, in HCL, Leeuwarden, Groeneweg 1

Portretten
In 1877 is het Atheneum Illustre omgevormd tot Universiteit van Amsterdam. Zoals veel universiteiten bezit de UvA vele portretten. De basiscollectie stamt uit 1743 toen de Amsterdamse koopman en kunstverzamelaar Gerard van Papenbroeck vijftig portretten van ‘Geleerde en Vermaarde mannen’ aan het Atheneum naliet. Dit aantal is vertienvoudigd en de ruim vijfhonderd portretten van geleerden, wetenschappers, hoogleraren, enkele voorzitters van het College van Bestuur en historische portretten uit bij de UvA ondergebrachte collecties zijn over diverse locaties verspreid. Een deel is openbaar toegankelijk. De meeste kunstwerken staan in de online UvA-portrettengalerij, waaronder een buste en schilderij van de in 1852 in Drachten geboren Pieter Pel, kleinzoon van Pieter Klazes (1797-1878).*

117e kb 2

Thomas Cool, portret beeldhouwer Pier Pander, tussen 1893-1894 olieverf op doek, hoog 48 x breed 36 cm, collectie Rijksmuseum Amsterdam (Inventarisatienr. SK-A-4944).

Hout
Pieter Pel werd in 1883 hoogleraar inwendige geneeskunde en verwierf mede internationaal aanzien door de deels naar hem vernoemde Pel-Ebsteinkoorts. Zijn buste is in 1908 gemaakt door de op 20 juni 1864 in Drachten geboren beeldhouwer en medailleur Pier Pander, die tien jaar daarvoor het portret voor de inhuldigingspenning van Wilhelmina maakte en in 1900 haar beeldenaar op de zilveren munten. In 2015 is de buste van Pel ondergebracht in het Historisch Centrum Leeuwarden, Groeneweg 1. Pier Pander was de jongste zoon van een mattenschipper en woonde vanaf zijn zesde in een wrakkig scheepje, waar hij uit eigen beweging houtsnijwerkjes maakte uit wortels. Later snijdt hij ze met een eigen zakmes uit hout. Op zijn veertiende wordt zijn tot dan toe door hem zelf ontwikkelde talent ontdekt.

117e kb 3 zefp afgietsel

Rechthoekig afgietsel borststuk in reliëf zelfportret Pier Pander met baard en bril, waaronder STUDIE, gesigneerd P.Pander, 1909, gips, hoog 17.0 x breed 13.5 x diep 2.0 cm. Collectie Museum Rotterdam (objectnr. 5806).

Opleiding
Pier volgde lessen catechisatie bij de in 1869 uit Ingen naar Drachten beroepen doopsgezinde dominee en latere journalist en eindredacteur Johannes (Jan) de Koo. De op 13 september 1841 in Middelie geboren predikantszoon trouwt op 15 februari 1879 met Cornelia Elisabeth Pel. Hij en een aantal Friese rijke weldoeners maken het in hetzelfde jaar mogelijk dat de 15-jarige Pier naar de kunstnijverheids- en tekenschool Quellinus in Amsterdam kan gaan. Pier is een van de eerste leerlingen. In zijn boek Pier Pander (1864-1919): zoektocht naar zuiverheid beschrijft Marcel Jeroen Broersma in ‘Dageraad’ hoe journalist en oud-dominee Johannes De Koo de schipperszoon en kunststudent introduceerde in een kring van gegoede vrienden en relaties, een milieu van kunstliefhebbers en –kopers en mogelijke opdrachtgevers. In zijn inwijding in het burgerlijk milieu schakelde hij ook zijn zwager in, de oud-Drachtster arts Pieter Klazes Pel. Deze chef de Clinique van een Amsterdams ziekenhuis had groot aanzien.

117e kb 4 int marmer Kracht Lwrdn 20399475 RCE

Kracht, marmeren beeld, Pier Pander, Pier Pandertempel, Noorderplantage 5 8911 DE Leeuwarden. Met nog vier beelden nagelaten om door gemeente Leeuwarden in tempel bijeen te plaatsen (Rijksmonumentencomplex nr.529426, monumentnr. 516457). Foto RCE, Paul van Galen (RCE.nl).

Over de grens
In 1882 studeert Pander acht maanden aan de meer theoretische Rijkskunstnijverheidsschool in Amsterdam, maar de weldoeners willen het beste. Hij gaat naar de prestigieuze École Nationale Supérieure des Beaux-arts in Parijs en ontdekt hoe het is om naar het naakt, naar de natuur, te tekenen en boetseren. Hij ziet in het Louvre verstilde Egyptische en vroeg-Griekse beeldhouwkunst. De eenvoud daarvan houdt hij voor ogen. Deze horizon verwijdende kansen tot ontplooiing bereiden de weg naar zijn grote successen. In 1885 ziet hij in Parijs een krantenbericht over de Nederlandse Prix de Rome hoofdprijs, een toelage om tot vier jaar in Rome te werken.

117e kb 5 P Pander zelfp. 1918 Pandermus

Zelfportret Pier Pander in atelier te Rome 1918, tekening, collectie Pier Pander Museum, Prinsentuin 1b Leeuwarden.

 

Rome
Hij vertrekt, wordt een van de drie kandidaten die een beeld en laagreliëf mogen maken en kiest uit drie onderwerpen de Stroomnimf. Hij wint, maar kan de prijs in 1886 niet in ontvangst nemen omdat hij die dag wordt opgenomen in het Burgerziekenhuis van Amsterdam. Hij heeft tbc en moet er twee jaar verblijven. Na het winnen moet een kunstenaar de voortgang aantonen en daarvoor werken inleveren. Pier maakt Odin en gaat in 1900 naar Rome, waar hij in 1893 zijn eigen atelier opent. Hij blijft zijn leven lang bevriend met De Koo, die op 10 mei 1909 in Luik sterft, reist voor opdrachten heen en weer en gaat jaarlijks naar zijn ouders in Friesland. De beroemde beeldhouwer overlijdt op 6 september 1919 in Rome.

Drachten, Amsterdam, Leeuwarden, Rotterdam, Aldtsjerk, 2017 ©Gerhild van Rooij, gerhildvanrooij.nl

Noten
* ‘Gerhilds 116de Kunstrubriek, Pieter Klazes Pel, Drachtstercompagnie’, Pluskrant.nl, 12 januari 2017

Bronnen
historischcentrumleeuwarden.nl (Web-expositie Pier Pander, Pier Pander museum, Pier Pander tempel, buste Pieter Pel)
bijzonderecollecties.uva.nl
Marcel Jeroen Broersma, Pier Pander (1864-1919): zoektocht naar zuiverheid, 2007, Leeuwarden, Friese boekerij
I.Q. van Regteren Altena en P.J.J. van Thiel, De portret-galerij van de Universiteit van Amsterdam en haar stichter Gerard van Papenbroeck 1673-1743, Amsterdam , Swets en Zeitlinger, 1964, 387 pagina's (bijdrage Uva, Historische commissie)
Museumrotterdam.nl

Prijspenning Friese Maatschappij van Landbouw, vervaardiger onbekend. 1862, geslagen zilver, diameer 48.7 mm, objectnr. TMNK 03164, collectie Teylers Museum Haarlem. Keerzijde: lauwerskrans met afhangend lint, ruimte voor naam  winnaar en een ploeg, zie foto 5.

116e kb 1 Friesche Mij. keerz prijspenning

Eerbetoon
Pieter Klazes Pel werd in 1797 te Drachten geboren, overleed er in 1878 op 81jarige leeftijd en werd op de Zuiderbegraafplaats aan de Burgemeester Wuiteweg begraven. De familienaam Pel verwijst naar de pelmolen van zijn voorouders die bij Leeuwarden stond. Na zijn studie in Amsterdam begon geneesheer en vroedmeester Pel een dokterspraktijk in Drachten. Hij was daarnaast vijf jaar wethouder, maakte zeventien jaar deel uit van de gemeenteraad en was ook nog natuurkundige, landontginner en hoofdbestuurslid van de Friese Mij., voluit Friese Maatschappij van Landbouw. In Drachten, de hoofdplaats van de gemeente Smallingerland, kreeg hij postuum zijn P.K. Pelstraat.

116e kb 2 grafsteen dr88 kerkhof Pel foto tdvries

Grafsteen P.K. Pel, Zuiderbegraafplaats Drachten, nu op begraafplaats in Drachtstercompagnie (identificatienummer 792361, KS-I SAM 7695. Foto T. de Vries.

Erfgoed
Omstreeks 1845 ging Pel in Drachtstercompagnie wonen. Toen op de Zuiderbegraafplaats graven werden geruimd is zijn groen aangeslagen steen, met de sierlijke met de hand uitgehakte verhoogde letters, als cultureel erfgoed bewaard. Deze grafsteen is gerestaureerd en herplaatst in Drachtstercompagnie op de algemene begraafplaats aan de Tsjerkebuorren 43, in 1857 als kerkhof aangelegd bij de Hervormde kerk. Bij het honderdjarig bestaan van de op 29 februari 1912 opgerichte Uitvaartvereniging De laatste Eer hebben drie nazaten van Pieter Klazes Pel, alle drie Pieter Pel geheten, hier zijn grafsteen en bijbehorend informatiebord onthuld. Op de steen met zwarte florale sierranden staat: Ter Nagedachtenis / aan den Heer / P: K: Pel. / geneesheer, / geb: 4 Febr 1797 / overl: 25 Mei 1878.

116e kb 3 Achter NHKerk Dr8stercomp RCE

Achterzijde NH Kerk uit 1850 (afgebrand in 1979), Tsjerkbuorren 43, Drachtstercompagnie. Foto RCE.nl

Drachtstercompagnie
Naast Pels grafmonument staan de klokkenstoel met klokken van Laudy* en het kunstwerk waarin Melle Visser* de voormalige turfvaart en de kerk verbeeldt, alle drie op de plaats waar de in 1979 afgebrande kerk stond. Pel steunde deze Nederlands Hervormde kerk bij het oprichten en heeft meegemaakt hoe ze in 1850 gebouwd werd. Hij bezat honderden hectares veen, heide en bos bij Drachtstercompagnie dat zijn naam ontleent aan de eigenaars van de venen die zich verenigden tot 'Drachtster Compagnie' of Drachtster Kompenije en ten oosten van Drachten hoogveengebied ontginden dat aansloot op de Drachtster Venen.

116e kb 4 vaart dwvaart wyken 1700

Kaart met Drachtstervaart naar Bakkeveen, dwarsvaarten, wijen en Drachtsterveen, ca 1700, toen Drachtstercompagnie nog een nederzetting was.

 

Turf
De in de zeventiende eeuw gegraven Drachtstervaart leidde vanaf de centrale turfplaats Drachten naar Bakkeveen. Haaks op deze vaart waren een Zuider- en Noorderdwarsvaart gegraven. In Drachtstercompagnie liggen nog kaarsrechte wijken (diepe sloten) die haaks op de Noorderdwarsvaart stonden. Er staan nu bordjes met het jaartal waarin ze zijn gegraven en namen als Sânnige Wyk of (veenbaas) Piters Wyk. Voor de aanleg van die wijken werden greppels in het hoogveen gegraven die het gebied eerst een jaar lang ontwaterden. Daarna werd een wyk (diepe sloot) gegraven tot het zand en kon het hoogveen systematisch worden afgegraven. De bovenlaag van het veen, bolster genoemd, werd bewaard en na het afgraven vermengd met zand, terpaarde, bonk of restveen om deze grond te verbeteren.


116e kb 5 Friesche Mij. voor pijpsenning

Prijspenning Friese Maatschappij van Landbouw, voorzij lauwerkrans rond bekroond wapen van Friesland, zie foto keerzijde. Collectie Teylers Museum

Friese Mij.
Adel, patriciërs en grootgrondbezitters zoals hoofdbestuurslid Pel namen in de Friese Mij. het initiatief. De maatschappij behartigde vanaf de oprichting in 1852 de belangen van de Friese Landbouw, organiseerde veekeuringen en landbouwtentoonstellingen, bevorderde onderwijs, landbouwvoorlichting en veredeling van landbouwgewassen als vlas en aardappelen (o.a. het Bintje).** Pel gebruikte wetenschappelijke technieken en moderne gereedschappen, experimenteerde met verschillende nieuwe bemestingsmethodes om de grond vruchtbaarder te maken en liet ook arbeiderswoningen en boerderijtjes bouwen. Hij was veel meer dan geneesheer alleen.

Drachten, Drachtstercompagnie, Aldtsjerk
2017 ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

* Zie Gerhilds 114de Kunstrubriek, Klokkenstoel, kerk, turf en Melle Visser
** Na statutenwijziging in 1919 werd de Friese Mij. meer een organisatie van en voor boeren, met weekblad Fries Landbouwblad en het Landbouwhuis (Willemskade, Leeuwarden) van waaruit onder meer de Friesland Bank, Frico, Condensfabriek, Z.P.C. en het Fries Rundvee Stamboek zijn opgericht. In 1992 begon de fusie die uitmondde in één nationale landbouworganisatie, de LTO.
Bronnen
Jan Benus ‘Drachtstercompagnie eert Pieter Klazes Pel met grafmonument’, Waldnet 14-04-2012
smelneserfskip.nl (fietsroute)
dledrachtstercompagnie.nl (plaatsingsfoto’s van grafsteen en kunstwerk)
frieslandbouwmuseum.nl (Friese Mij.)
tresoar.nl (Friese Mij.)
drachtstercompagnie.info
RCE.nl (NH kerk)
Dr. L.H. van Eeghen, redactie. Anthonie van den Hout en Pieterklases Pel, of de opleiding in de genees- heel – en verloskunde, Amstelodamum, Maandblad voor de kennis van Amsterdam, Orgaan van het genootschap voor kennis van Amsterdam, januari februari 1974, 61ste jaargang, pp.1-5

Friese palen
De naam Fryske Peallen is ontleend aan de palen langs de Fries-Groningse grens. De historische gietijzeren grenspaal bij het dorp stond in een drassig veengebied, dat ontoegankelijker was dan nu. Die paal stond oostelijk van het dorp aan het eind van de Hearsterweg langs de Fryskepeallenfeart op grasland dat nu grenst aan een comfortabele asfaltweg. Deze stond op de noordwestgrens van de schans, waarvan de wallen op initiatief van dorpsbelang in 2014 deels zijn teruggebracht.


Nummer 14
Met de schans werd dit deel van de verdedigingslinie in Friesland in het dorp weer zichtbaar. De grenspaal was al lange tijd niet meer onderhouden en verkeerde in slechte staat. Het eeuwenoude markeringsteken stond er verloren bij, maar werd rond 2008 weer wit geverfd. Toen nummer 14 en de schilden later weer zwart werden gemaakt, was voor iedereen zichtbaar om welke paal het ging: het wapenschild van Groningen aan de Groningse kant en het Friese aan de kant van Friesland.

Groningen stad
Het Groningse provinciewapen dateert uit de zestiende eeuw, maar is vastgesteld op 30 december 1947. Het kwam tot stand toen Stad en Ommelanden, na de reductie van de stad tot de Unie van Utrecht (1594), één gewest werden. Op 17 februari 1595 sloten Stad en Ommelanden een akkoord en werd voor dit gewest een gevierendeeld schild ontworpen. Linksboven en rechtsonder stond het oude stadswapen en in de andere kwadranten het Ommelander wapen. Het stadswapen van Groningen stond voor de stad en de daaronder vallende gebieden Gorecht, Wold-Oldambt, Klein-Oldambt, Reiderland en Westerwolde. Op een schild van goud prijkt de dubbelkoppige zwarte (Duitse) adelaar met op zijn borst een zilveren schild met sinopel (groene) dwarsbalk.

Ommelanden
Het wapen dat de zelfstandigheid van de Ommelanden aangaf is in 1582 ontstaan. Op een zilveren schild symboliseren drie schuine azuren (blauwe) balken van rechts Westerkwartier, Hunsingo en Fivelingo. Elf schuingeplaatste rode harten staan symbool voor de onderkwartieren. In Westerkwartier zijn dat Vredewold, Langewold, Humsterland en Middag, in Hunsingo de Marne en Halfambt; in Oosterambt Ubbega en Innersdijk en in Fivelingo Hogeland en Duurswold. De Ommelanden werden door de jonkers daar in de 15e en 16e eeuw wel Klein Friesland genoemd om zich af te zetten tegen de naam Ommelanden, die naar het gebied rond de stad Groningen verwees. De symbolen op de Ommelandervlag zijn dezelfde als de Friese, Scandinavische en Duitse waterleliebladen, Pompeblêdden of Seeblätter, maar in Groningen spreekt men van harten.


Provincie Groningen
Het wapen van de Ommelanden staat in het tweede en derde kwartier van het provinciewapen. Dit wapen wordt gedekt door een gouden kroon van vijf bladeren en vier parels en aan weerszijden vastgehouden door een gouden leeuw, symbool van de Nederlanden. Voor 1949 had de provincie een wapen zonder schildhouders. De adelaars op het oude wapen waren rood gebekt en geklauwd. Grenspaal nummer 14 heeft zwarte wapenschilden. In het dorp staan aan weerskanten van het begin van de Hearsterweg en bij de daarop uitkomende wegen nog meer grenspalen, gemodelleerd naar nummer 14, maar dragen in plaats van provinciewapens een kleurrijk dorpswapen.

Nieuw
Het schild is omgekeerd kepersgewijze doorsneden door een schans van sinopel. Boven de schanslijn staan in het eerste vlak in azuur, twee palen van zilver (wit), beladen met plompebladen van keel (rood). Deze symbolen uit de Friese vlag staan voor Fryslân. Het onderste, tweede vlak, is gepaald in goud (geel) en keel van tien stukken. Dat deel beeldt het wapen van de Spaanse Aragon uit. De Spanjaarden werden tegengehouden door de groene schanslijn. Fryske Peallen heeft de eigen geschiedenis zichtbaar gemaakt in de kinderzitschans, het stekje, de schans, het daarbij geplaatste informatiebord, de grenspaal en de nieuwere dorpspalen. Met dit alles houdt dit dorp in Opsterlân niet alleen de geschiedenis en het Fries erfgoed in ere maar ook de eigen naam.


Bronnen:
Genealogysk Jierboek van de Fryske Rie foar Heraldiek, 1995
deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen
Friesewaterlinie.nl
http://members.ziggo.nl/veenhh/borderland/overijssel/fr-gr.htm
Illustraties wapens en ommelandervlag wikipedia

Friese palen De naam Fryske Peallen is ontleend aan de palen langs de Fries-Groningse grens. De historische gietijzeren grenspaal bij het dorp stond in een drassig veengebied, dat ontoegankelijker was dan nu. Die paal stond oostelijk van het dorp aan het eind van de Hearsterweg langs de Fryskepeallenfeart op grasland dat nu grenst aan een comfortabele asfaltweg. Deze stond op de noordwestgrens van de schans, waarvan de wallen op initiatief van dorpsbelang in 2014 deels zijn teruggebracht. Nummer 14 Met de schans werd dit deel van de verdedigingslinie in Friesland in het dorp weer zichtbaar. De grenspaal was al lange tijd niet meer onderhouden en verkeerde in slechte staat. Het eeuwenoude markeringsteken stond er verloren bij, maar werd rond 2008 weer wit geverfd. Toen nummer 14 en de schilden later weer zwart werden gemaakt, was voor iedereen zichtbaar om welke paal het ging: het wapenschild van Groningen aan de Groningse kant en het Friese aan de kant van Friesland. Groningen stad Het Groningse provinciewapen dateert uit de zestiende eeuw, maar is vastgesteld op 30 december 1947. Het kwam tot stand toen Stad en Ommelanden, na de reductie van de stad tot de Unie van Utrecht (1594), één gewest werden. Op 17 februari 1595 sloten Stad en Ommelanden een akkoord en werd voor dit gewest een gevierendeeld wapen ontworpen. Linksboven en rechtsonder stond het oude stadswapen en in de andere kwadranten het Ommelander wapen. Het stadswapen van Groningen stond voor de stad en de daaronder vallende gebieden Gorecht, Wold-Oldambt, Klein-Oldambt, Reiderland en Westerwolde. Op een schild van goud prijkt de dubbelkoppige zwarte (Duitse) adelaar met op zijn borst een zilveren schild met sinopel (groene) dwarsbalk. Ommelanden Het wapen dat de zelfstandigheid van de Ommelanden aangaf is in 1582 ontstaan. Op een zilveren schild symboliseren drie schuine azuren (blauwe) balken van rechts Westerkwartier, Hunsingo en Fivelingo. Elf schuingeplaatste rode harten staan symbool voor de onderkwartieren. In Westerkwartier zijn dat Vredewold, Langewold, Humsterland en Middag, in Hunsingo de Marne en Halfambt; in Oosterambt Ubbega en Innersdijk en in Fivelingo Hogeland en Duurswold. De Ommelanden werden door de jonkers daar in de 15e en 16e eeuw wel Klein Friesland genoemd om zich af te zetten tegen de naam Ommelanden, die naar het gebied rond de stad Groningen verwees. De symbolen op de Ommelandervlag zijn dezelfde als de Friese, Scandinavische en Duitse waterleliebladen, Pompeblêdden of Seeblätter, maar in Groningen spreekt men van harten. Provincie Groningen Het wapen van de Ommelanden staat in het tweede en derde kwartier van het provinciewapen. Dit wapen wordt gedekt door een gouden kroon van vijf bladeren en vier parels en aan weerszijden vastgehouden door een gouden leeuw, symbool van de Nederlanden. Voor 1949 had de provincie een wapen zonder schildhouders. De adelaars op het oude wapen waren rood gebekt en geklauwd. Grenspaal nummer 14 heeft zwarte wapenschildenen. In het dorp staan aan weerskanten van het begin van de Hearsterweg en bij de daarop uitkomende wegen nog meer grenspalen, gemodelleerd naar nummer 14, maar dragen in plaats van provinciewapens een kleurrijk dorpswapen. Nieuw Het schild is omgekeerd kepersgewijze doorsneden door een schans van sinopel. Boven de schanslijn staan in het eerste vlak in azuur, twee palen van zilver (wit), beladen met plompebladen van keel (rood). Deze symbolen uit de Friese vlag staan voor Fryslân. Het onderste, tweede vlak, is gepaald in goud (geel) en keel van 10 stukken. Dat deel beeldt het wapen van de Spaanse Aragon uit. De Spanjaarden worden tegengehouden door de groene schanslijn. Fryske Peallen heeft de eigen geschiedenis zichtbaar gemaakt in de kinderzitschans, het stekje, de schans, het daarbij geplaatste informatiebord, de grenspaal en de nieuwere dorpspalen. Met dit alles houdt dit dorp in Opsterlân niet alleen de geschiedenis en het Fries erfgoed in ere maar ook de eigen naam. Bronnen Genealogysk Jierboek van de Fryske Rie foar Heraldiek, 1995 deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen Friesewaterlinie.nl http://members.ziggo.nl/veenhh/borderland/overijssel/fr-gr.htm Illustraties wapens en ommelandervlag

115e kb 1NHKerk MelleVisser Dr8stercompagnie

Voorzijde sculptuur in Drachtstercompagnie

Drachtstercompagnie
De Drachtstercompagnie wordt al in 1772 in notariële stukken genoemd. Deze plaats in de gemeente Smallingerland is gesticht als een veenkolonie. Het landschap in de omgeving is mede gevormd door de voormalige turfwinning. Dat er in Opsterland en Smallingerland veel turf werd gewonnen is aan de plaatsnamen af te lezen. Het eerste deel van de naam Drachtstercompagnie verwijst naar het bijna 10 kilometer zuidelijker gelegen Drachten, nu hoofdplaats van Smallingerland, het tweede deel staat voor de Compagnons, die voor de vroegere turfvaarroute zeer belangrijk was. Naast plaats-, straat- en streeknamen ,zoals de Compagnonsvaart, staan er diverse kunstwerken in Opsterland en Smallingerland die beeldend verwijzen naar de turfwinning. Er staat er ook één in Drachtstercompagnie.


115e kb 2N.H.Kerk Melle Dr8stercompagnie

Achterzijde sculptuur in Drachtstercompagnie, Melle Visser

 

Turf
In opdracht van Plaatselijk Belang Drachtstercompagnie heeft Melle Visser een sculptuur gemaakt als afronding van de dorpsvernieuwing. De sculptuur staat op een vierkante sokkel van opgemetselde bakstenen en verbeeldt aan voor- en achterzijde verschillende historische locaties. Aan de achterkant liggen er een aantal rechthoekige donkerbruine vormen, daartussen stijgt een golvende blauwe vorm op met aan weerszijden een groen klaverdrieblad. Die klaver verwijst naar de agrarische achtergrond van het dorp. De bruine rechthoeken staan voor turfjes en de turfwinning. De blauwe vorm verbeeldt de Compagnonsvaart waarover de turf per schip moest worden vervoerd. De vloeiende blauwe vorm eindigt aan de bovenzijde in vier banen met trapsgewijze op- en aflopende rechthoeken. Het zou een verwijzing naar de turfschepen of de verlaten in de vaart kunnen zijn, of naar de hoog opgestapelde turf waarmee de schepen werden beladen.

 

 


115e kb 3

Interieur na brand in NH kerk in Drachtstercompagnie. Foto RCE

 

Kerk
Aan de voorkant van het kunstwerk zie je de voorgevel van een kerk en uit bepaalde hoeken nog een klein deel van de bovenkant van de verbeelde vaart als blauw accent daarachter. De kerk staat voor de voormalige Nederlands Hervormde kerk die in 1850 in gebruik werd genomen. In 1968 werd het kerkgebouw buiten gebruik gesteld en elf jaar later is de bliksem in de kerk geslagen, waardoor er in 1979 een ruïne stond. De kerk is later afgebroken, maar er is naast dit beeld meer dat naar de kerk verwijst. Van de kerkzijde van het beeld gezien staat er links een lage ronde plantenbak en daarnaast staat een klokkenstoel met luidklok.


115e kb 4kerk Dr8stercomp 20063488 RCE

Voormalige NH kerk in Drachtstercompagnie. Foto RCE

 

Klokkenstoel
De Uitvaartvereniging De laatste Eer in Drachtstercompagnie is op 29 februari 1912 opgericht. De vereniging heeft naast de begraafplaats en een urnenmuur ook de fraaie klokkenstoel in eigendom. De houten klokkenstoel met schilddak staat op de plaats waar tot 1979 de Nederlandse Hervormde Kerk stond. De bronzen luidklok met slagtoon is in 2004 gegoten door de Utrechter Simon Laudy, een van de weinige klokkengieters die Nederland rijk is. Laudy kreeg zijn opleiding bij de Koninklijke Eijsbouts te Asten, de grootste klokkengieterij en klokkenfabriek ter wereld. Nadat de klokkengieterij Van Bergen te Heiligerlee waarvoor hij werkte de poorten sloot, zette Laudy vanaf 1988 de lange traditie van klokkengietersactiviteiten in het noorden van Nederland voort.

115e kb 5 Klokkenst. Dr8stercomp udo

Klokkenstoel van Drachtstercompagnie aan de Tsjerkebuorren 43 (9222 NH Inventarisatienr.: 20794) Foto Udo Ockema, 16 april 2007

 

Simon Laudy
Het museum van de voormalige klokkengieterij Van Bergen te Heiligerlee had een kleine demonstratiegieterij ingericht, waar wel klokjes voor derden werden gegoten. Aan het hoofd van deze bescheiden klokkengieterij stond Simon Laudy. Toen deze afdeling van het museum in 1996 werd opgeheven, stichtten Simon Laudy en compagnon J. Pomstra een gieterij onder de naam Klokken- en Kunstgieterij Reiderland te Beerta in de gemeente Reiderland. Hun bedrijf heeft een gietcapaciteit tot 1500 kg en ze maken meer dan luidklokken alleen.

De luidklok van Laudy voor de klokkentoren in Drachtstercompagnie is in 2004 in gebruik genomen, en het geluid van de klok is te horen op een YouTube film: https://www.youtube.com/watch?v=v900KPCA4mcde

Drachtstercompagnie, Aldtsjerk, 2017 ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl
Bronnen
Keunstwurk.nl; RCE.nl; Relikwie.nl; dledrachtstercompagnie.nl; beiaarden.nl; klokkengieterij.nl;

114e kb 1 justitia jacob matham naar hendrick goltzius maagd

Jacob Matham (1571-1631)  Vrouwe Justitia, naar de maagd van Hendrick Goltzius (1585-1617)

 

Vrouwe Justitia, de allegorische voorstelling van het recht, is eeuwen in schilderijen, tekeningen, beelden en grafische werken aantrekkelijk weergegeven. Anoniem en tegelijk werelds, bijna wulps, van lieftallig tot streng en teruggebracht tot een icoon van haar gestileerde attributen. Ze bleef herkenbaar met zwaard en weegschaal of ze nu door graficus Jacob Matham werd gemodelleerd naar de maagd van Hendrick Goltzius, als robuuste geklede bronzen vrouwfiguren in Evenwicht van Joop van Bergen of door Cranach de Oude geschilderd als onschuldig omsluierd naakt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

114e kb 2 IMG 8863b

Joop van Bergen (1943 Bolsward). Evenwicht, detail brons Beetsterzwaag. Foto Gerhild van Rooij

Digitaal
19 augustus 2016 meldde het rijk dat Vrouwe Justitia na 13 jaar terugkeert in het logo van de Rechtspraak dat vanaf 1 september geleidelijk is ingevoerd. Herkenbaarheid werd zeer belangrijk bij digitaal procederen, bij het via internet een rechtszaak aanspannen en volgen, moeten digitale uitingen van de Rechtspraak direct herkend worden. Bij het logo waarin Vrouwe Justitia ontbrak was dat niet het geval.

114e kb 3 IMG 8868 kopie

Evenwicht, bij Notariskantoor Kooi & de Vries in Beetsterzwaag. Foto Gerhild van Rooij

Wegen
Evenwicht is gemaakt in opdracht van de notariskantoren Kooi en de Vries in Beetsterzwaag en Ureterp. Bij de vrouwfiguren suggereert de houding een kijkrichting en zijn, net als bij de geblinddoekte Justitia, geen ogen zichtbaar. De weegschaal of balans die de vrouwfiguren vasthouden symboliseert het zonder aanzien des persoons rechtvaardig afwegen van getuigenissen en bewijzen en wat ten laste gelegd is. Om rechtvaardig te oordelen wikt en weeg men en overweegt wat in het voor– of nadeel van de gedaagde uitslaat, zoals bij weegschalen.

114e kb 4 IMG 8862b

Evenwicht, Beetsterzwaag. Foto Gerhild van Rooij

Massief
De vrouw rechts pakt de weegschaal met haar rechterhand, de vrouw naast haar met de linker. Van de weegschalen is de onderzijde zichtbaar. De bovenkanten zijn bedolven door massieve vierzijdige kegels. Een daarvan is deels met de vrouwfiguur verbonden, de tweede vormt een geheel met de rechtervrouw. De diagonale lijnen van de kegels zijn tegelijk kettingen van de schalen. Het bronzen beeld is eerst uit hout gehakt, de structuren en hoekige gladde delen lijken op het eikenhouten beeld Standvast.

 

114e kb 5 Standvastb kwurk

Standvast, eiken, Houtigehage. Foto Keunstwurk

Verhouding
Meestal hangen de weegschalen van Justitia op gelijke hoogte in evenwicht (gelijk gewicht). Waarschijnlijk had het oudste wegen en meten met eerlijk handeldrijven te maken. De tegenwaarde moest in verhouding staan tot het product in gewicht en hoeveelheid. Munten moesten overeenstemmen met de muntwaarde. Gesnoeid, ontdaan van een randje zilver, goud of brons, waren deze te licht en minder waard, goed geijkte weegschalen en gewichten konden dat uitwijzen. Ook moest het gehalte goed zijn.

 

114e kb 6 IMG 8865

Evenwicht (van achteren), Beetsterzwaag. Foto Gerhild van Rooij

Zwaard
Vrouwe Justitia dankt haar naam aan de Romeinse godin Justitia, tegenhangster van Themis, de Griekse godin van gerechtigheid. Justitia heeft het zwaard meestal in de rechterhand. In Evenwicht houden twee vrouwfiguren, de een in broek, de ander in lange rok, allebei een hand op de grip van één zwaard. Onder het houvast biedende gevest met de pareerstang of stootplaat (een dwarsstang tussen greep en kling) steekt het scherpe blad uit als een lemmet bij een mes. Het uiteinde daarvan rust achter de vrouwen op de grond.

 

114e kb 7 Gerechtigkeit 1537

Lucas Cranach de Oude (1472-1553), Gerechtigheid als naakte vrouw mat zwaard en weegschaal of Allegorie van het recht, olieverf op paneel 72 x 49.6 cm 1537. Collectie Fridant Stichting, Amsterdam. fotograaf onbekend

 Tot slot
In de loop van eeuwen veranderde het zwaard. Vorm en materiaaltoepassing maakten vele ontwikkelingen door en dat geldt ook voor de verbeelding van Vrouwe Justitia. Haar zwaard was van oudsher een machtssymbool voor recht spreken door de vertegenwoordiger van de rechterlijke macht, die het beslissingsrecht had en onpartijdig de knoop over het vonnis moest doorhakken. De aan Vrouwe Justitia gewijde kunstwerken zijn symbool voor het zegevieren van het recht, dat in verschillende tijdperken en culturen steeds anders geïnterpreteerd wordt en zal worden. Wij kunnen niet in de toekomst zien hoe.

 

Wel wens ik u allemaal een stralend, gezond en cultureel 2017.
Tot slot hartelijk dank voor de bijzondere reacties dit jaar op de kunst en erfgoedrubrieken.

 

Beetsterzwaag, Ureterp, Aldtsjerk, 2016 ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

Bronnen
keunstwurk.nl
joopvanbergen-beeldhouwer.nl
Haags Historisch Museum (1999, Tentoonstelling Weegschaal & Zwaard)
RCE.nl
rechtspraak.nl
https://www.youtube.com/watch?v=j4D4g8VRyOw ( o.a. Evenwicht in atelier de Wouden van Joop, voluit Johannes A. A. van Bergen in Wijnjewoude)
Oral history, Andries Tóth, Schermzaaltóth.beweegt.nl
Archief GBV

113e kb 1 vr Justitia Anne Woudwijk

Anne Woudwijk. Vrouwe Justitia, Skeane Heawei / de Geasten, Oudega. Foto Bayke de Vries, Creative Commons

Anne Woudwijk

De Vrouwe Justitia op de hoek van de Skeane Heawei en de Geasten te Oudega is in 2010 gemaakt. Anne Woudwijk kreeg de opdracht voor dit cultuurhistorische monument van gemeente Smallingerland en Provincie Fryslân die het 'plattelânsproject' subsidieerde. De Drachtster beeldhouwer heeft de attributen prachtig weergegeven als deel van de kleding en Vrouwe Justitia zelf. Zijn stenen reliëf onderscheidt zich daarmee van vele kunstwerken die haar weergeven.

113e kb 2 livius Vr Justitia Anne Woudwijk

Detailwapen Livius bij Vrouwe Justitia, Anne Woudwijk, Oudega. Foto Bayke de Vries, Creative Commons

 

Livius
Onderaan het muurtje van rode bakstenen waarop het reliëf staat, is een wapen van de adellijke Livius Haersma bevestigd. De adel bezat de middelen en mogelijkheden om kennis te verwerven en bekleedde bestuursfuncties als Grietman waarbij ook het rechtspreken hoorde. De familie woonde oorspronkelijk op klein Haersma-state aan de Sanbuorren en liet in 1660 aan de huidige dwarssingel groot Haersma-state bouwen dat in 1839 weer is afgebroken. Het beeld staat vlakbij de voormalige locatie Groot Haersma state en de locatie waar eens in de tien jaar openluchtspelen plaatsvinden, onder meer over Hector en Livius Haersma.

 

 

113e kb 3 Aldegea rjochthus

Voormalig Rechthuis Oudega, rijksmonument 33990, Buorren 11. Foto Drewes GNU/GFDL, rijksmonumenten.nl

Openluchtspel
Het reliëf van Anne Woudwijk kwam hier naar aanleiding van het 65-jarig bestaan in 2011 van de Stichting iepenloftspul Aldegea. Na overleg tussen de stichting en de gemeente Smallingerland ontstond het idee om een herinnering te creëren aan de iepenloftspullen in Oudega. Woudwijk deed de suggestie om de geschiedenis van de grietmannen Van Haersma te verbeelden. Zij zaten in allerlei overheidsinstanties en financieel ging het ze voor de wind. In 1813/14 stond H.L. van Haersma op de vijfde plaats van de top zestig van meest “begoedigde” inwoners van het Departement “Vriesland”.

 

 

113e kb 4 Buorren11 gvlst vr justitiae

Gevelsteen Vrouwe Justitia in Oudega, Buorren 11. Foto Toon Mensink, gevelstenennet.nl

 

Herkenning
Vrede is niet vanzelfsprekend, recht en rechtvaardigheid ook niet. Dat wij in betrekkelijke vrede leven is mede te danken aan de handhaving van het recht. Vrouwe Justitia verpersoonlijkt het abstracte begrip recht. Het symbool is een oud herkenningsteken. In de tijd dat lezen en schrijven waren voorbehouden aan de elite, moesten de burger, meid, marskramer of landman ook het huis waar werd recht gesproken kunnen herkennen. Net als bij apothekers of andere winkels boden symbolen uitkomst, ze stonden op uithangborden of gevelstenen zoals op het rechtsgebouw.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

113e kb 5 j stellingwerf r.hs oudega pentek 1723 tresoar

J. Stellingwerf, 't Rechthuis te Oudega in Smallingerlant, pentekening, 1723. Foto in Tresoar

 

Rechtspraak
Vanaf 1664 stond er aan de Buorren 11 in Oudega een rechthuis. Vanaf 1625 tot 1832 oefende de familie van Haersma het grietmanschap uit in deze hoofdplaats van de Grietenij Smallingerland. In 1738 verwoestte een grote brand de herberg waar recht gesproken werd. Op dezelfde locatie is de herberg herbouwd, een dwarsbouw onder schilddak met op de begane grond vensters met zesruiten en onder de brede Vlaamse top boven de voorgevel tussen twee vensters met roeden de gevelsteen 1738 Justitia. Deze herinnert eraan dat in dit pand, nu een rijksmonument, recht gesproken is. De gevelsteen is van kleur voorzien, de attributen blinddoek, zwaard en weegschaal en ook de wolkachtige voet waarop Vrouwe Justitia staat zijn blauwgrijs en contrasteren met de verder lichtgekleurde steen.

Joop van Bergen
In Opsterland staan identieke bronzen beelden ‘Evenwicht’ voor Notariskantoor Kooi & De Vries aan de Folkertslân 68 - It Merkelân in Beetsterzwaag op een gele bakstenen zuil en aan De Telle in Ureterp op een rode. De twee vrouwfiguren met lange vlecht op de rug staan op een ruw weergegeven verhoging op een vierkant vlak van de zuil. Als Vrouwe Justitia op historische weergaven op een vierkante steen staat, is dit symbool voor onwrikbaarheid in haar opvattingen, zij is niet uit evenwicht te brengen. Het beeld Evenwicht ontleent de naam aan de weegschaal van Vrouwe Justitia die naast de weegschaal ook het zwaard en de blinddoek en soms nog een slang of wetboek als attribuut heeft.

Evenwicht heet het beeld van Joop van Bergen en naast fijne feestdagen wens ik iedereen voor overal evenwicht en vrede en een hartverwarmend samenzijn.

Oudega, Beetsterzwaag, Ureterp, Aldtsjerk 2016, ©Gerhild van Rooij

Bronnen, zie deel 2