enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

96e kb 1 futen YV cGvR5876

 Futen, foto auteur

Achtergrond
Yvonne Visser (Nijmegen, 1954) is opgeleid in handvaardigheid aan de Stadsacademie voor Beeldende Kunst in Maastricht en studeerde daarna aan Academie Minerva te Groningen keramiek en schilderen. Ze is vooral bekend geworden met bronzen beelden. Een aantal staat in gemeentes in de noordelijke provincies, waaronder in Drachten. Visser werkt in het Drentse Nijlande in een atelier dat ze haar huisje noemt.

 

96e kb 2Hazezussen Y Visser Gi

Hazezussen, Yvonne Visser, hal gemeentehuis Aa en Hunze, Gieten. Foto Gouwenaar

 Werkwijze
Tekenend komen daar de lijnen en vormen tevoorschijn die weergeven wat de kunstenares voor ogen staat. Ze maakt de beelden eerst in het klein en vergroot ze later om alle details en de huid optimaal uit te laten komen. Zelfs het metershoge uitvergroten besteedt ze niet uit. Haar bronzen zoogdieren, amfibieën en vogels roepen vaak een glimlach op. Deze energieke en ontwapenende, soms geklede muisjes, honden, hazen, nijlpaarden of mammoeten zijn metaforen. Via hun lichaamstaal, koppen en snoetjes verbeelden ze menselijke emoties.

 

96e kb 3 Y. Visser foto GvR Kikkers
Sinds 2006 sieren Vissers bronzen futen de Mevrouw de Rooweg, Parkwijck De Singels in Drachten. Enkele jaren      daarvoor stond op Wilma’s Kikkersite bij het kopje ‘Vijanden’ (van kikkers) werk van Jasper Hoogland met een

door mij vertaalde haiku van Hugo Ernst Käufer (1927-2014). Bij ‘Kunst’ stonden meer werken van deze Groningse kunstenaar en bronzen kikkers die een regendans en tango uitvoerden van Yvonne Visser. Ze spraken me aan door de levenslust die er afspatte. Jaren later zag ik dat haar atelier in een grote natuurlijke tuin met vijvers lag en dat de vloeiende speelse lijnen daaruit ook in haar beelden terugkwamen.

 

 

 

 

 

 

96e kb 4 futen2 YV cGvR5874

Futen 2. Foto auteur

Lente
Haar realistische Baltsende futen stijgen energiek uit het water op. Ze zijn geïnspireerd op de appartementenbloknamen: Meerkoet, Smient, Patrijs, Lepelaar, Stern en Fuut, die met opdrachtgevers Heymans Vastgoed en BAM Woningbouw op de hardstenen sokkel zijn vermeld. De datum 21 maart 2006 verwijst naar de eerste lentedag waarop het beeld is aangeboden, passend bij het baltsen. Het nestmateriaal dat de sierlijke futen elkaar aanbieden is een verwijzing naar de nieuwgebouwde appartementen. Ik groeide op in een negentiende eeuws herenhuis aan de Amstel en woonde aan de Keizersgracht, maar was dichterbij watervogels in mijn woonboot met atelier in Amsterdam. Daar tekende en schilderde ik (nestelende) futen, meerkoeten en eenden. Die werken vonden hun weg. Nu maak ik ander werk, maar sta nog steeds stil voor futen, ook voor Vissers goed getroffen futen.

 

96e kb 5 futen3 YV cGvR5875

Futen 3. Foto auteur

Mellema en Visser
In de op afspraak of beurzen als de Affordable Artfair te bezoeken Melvy-art Gallery (Melvis vof, sinds 2000) zijn naast beelden van Yvonne Visser werken van bevriende kunstenaars te zien. Yvonne is druk, echtgenoot Henk Mellema vertelt dat de ‘dansende’ futen, een mooi project was. “Het beeld was destijds voor de omwonenden zeer welkom, ze reageerden heel positief en dat geeft ook nu, tien jaar later, nog een warm gevoel.” Tijdens het fotograferen van dit beeld blijken de vogelblokbewoners trots op ‘hun’ kunstwerk.

 

96e kb 6 Sophie Tynaarlo Visser 02

Sophie de dansende haas, bij A28, Tynaarlo. Foto Gerardus

 Ruimte
De beweging en torsie in Vissers kleine en monumentale beelden maken dat je ruimte ervaart, net als bij het zien van een voorbijschietende, wegduikende en verderop bovenkomende Podiceps cristatus of fuut. Dat geldt ook voor de vijf meter hoge in Tynaarlo geplaatste sprookjesachtige Sophie, de dansende haas uit 2006. Een ingetogen Hond uit 2008 staat in het Martiniziekenhuis in Groningen, met een Beer en Draaideur-hondjes. Je kunt het of Mijn vader uit 2006, een grote en kleine fietsende haas in Zuidhorn, is zeer herkenbaar en geïnspireerd op de herinnering aan vaders bemoedigende hand in de nek. In haar bijna glooiende beelden leidt Yvonne Visser de blik via menselijke houdingen, fiets-, loop-, sprong- en baltsbewegingen tot voorbij haar figuren. Alles danst ingehouden of uitgelaten in de maat, soms met een knipoog.

Drachten, Groningen, Tynaarlo, Zuidhorn, Aldtsjerk, 2016 ©Gerhild van Rooij www.gbv-artgallery.nl

*https://www.youtube.com/watch?v=bVqo2wzXkng

Foto’s
1, 3, 4, 5
Futen, Drachten foto’s Gerhild van Rooij
2
Hazezussen, gemeentehuis Aa en Hunze, Gieten, foto Gouwenaar
6
Sophie, bij A28, Tynaarlo, foto Gerardus

Bronnen

Henk Mellema
Keunstwurk.nl
http://www.kikkersite.nl/yvonne.php
Bronzen-beelden.nl  
Art-Melvy Gallery, Melvis.nl

97e kb 1 godin wording bij GK 97 gvr5933 kopie

Plantsoen Pier Panderstraat, Tseard Visser, foto auteur

Middenin een klein plantsoen aan de Pier Panderstraat in Drachten staat een opmerkelijk beeld van de Friese Tseard of Tjeerd Visser. De op 29 maart 1929 in Drachten geboren kunstenaar is maar vijftig jaar geworden en overleed op 21 september 1979 in Wijnjewoude Opsterland. Als kunstenaar was Tseard autodidact. Hij werkte eerst als fysiotherapeut en docent aan het CIOS en begon in Drachten met kunst maken in zijn fysiopraktijk. Met succes. In Beetsterzwaag, Gorredijk en Drachten staan in opdracht gemaakte beelden en een wandsculptuur, maar ook in andere plaatsen in Friesland en Groningen staan zijn kunstwerken en speelobjecten.

 

97e kb 2 DSC 5915 bij GK 97 visser

Wording, foto auteur

Locatie
Visser maakte beelden, reliëfs en ornamenten van beton, brons, koper, messing, ijzer, schroot, gips, hout, (gekleurd) kunsthars en speelplastieken van polyester. Het monumentale beeld in het Pier Panderplantsoen is van brons en koper en heet De godin of Wording. Op de centrale plaats waar het nu staat komt het mooi uit. Het plantsoen ligt op het perceel van de voormalige kloostertuin achter het kloostergebouw dat nu Museum Dr8888 huisvest, aan de andere kant grenst het aan het terrein van het Gemeentehuis van Smallingerland. Om de sokkel van het vijf meter hoge beeld is een houten bank geplaatst vanwaar je naar alle kanten uitkijkt op het plantsoen. Het groen vormt een besloten plek. Als je omhoog kijkt, zie je veel tekens in reliëf op de drie poten, en ook daarboven tekent zich van alles af.

 

97e kb 3 godin wording bij GK 97 gvr5933bc

Wording top, foto auteur

Verandering
Het symbolische kunstwerk uit 1974 is oorspronkelijk gemaakt als geschenk van de voormalige firma Vroom & Dreesman aan de Gemeente Smallingerland. Wording werd geplaatst in de Drachtster winkelstraat voor het warenhuis van de opdrachtgever. Net als andere kunstwerken moest het de hoofdplaats meer allure geven. Het dorp Drachten dat in 1950 10.000 inwoners telde, kreeg door de komst van Philips anno 1974 35.000 inwoners en leek, toen het beeld geplaatst werd, eerder een stad dan een dorp. Toen het kunstwerk later weg moest, is het naar het plantsoen verplaatst.

 

 

97e kb 4 oeralinda bij GK 97

Historische foto

Oera Linda
Tseards inspiratie voor Wording of De godin is het zogenaamde Oera Linda, het gemystificeerde Friesland, dat ook onderwerp is in de op 11 november 2008 door de provincie gepresenteerde Kanon fan de Fryske Skiednis op de website 11en30.nu (op zijn elfendertigst, naar de elf steden en dertig grietenijen). Oera Linda is een in 1867 door Cornelis over de Linden naar buiten gebracht manuscript in pseudo-runenschrift. Dr. J.G. Ottema van het Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde bedacht de naam Oera Linda, naar Over de Linden. In 1872 gaf Ottema het boek uit met vertaling. Door de voorrede was hij overtuigd dat dit een ‘uit 1256 daterende kopie van een Oudfries manuscript was over het begin van de wereld, van het verzinken van Atlantis tot de komst van de Romeinen in ons land’. Het handschrift bleek later op machinaal gemaakt papier te staan dat waarschijnlijk rond 1850 was vervaardigd in een fabriek in Maastricht, maar de Oera Linda en de namaak-runen blijven velen inspireren.

 

 

97e kb 5 bij GK97 DSC 5914

Detail Wording, foto auteur

Ideaal
Tseard wil in zijn op dit manuscript geïnspireerde beeld tijd en ruimte bijeenbrengen. Hij beeldt op het horizontale kruis de vier seizoenen af en voorziet de bol van vier maal negentig stipjes. Die bol symboliseert het nieuwe jaar en vormt met de seizoenen en 360 stippen de 365 dagen van het jaar. De drie poten met fantasierunen en tekens staan voor de levensfasen jeugd, volwassenheid en ouderdom.

Aansluitend bij het tijdsbeeld van de jaren zeventig moest het monumentale beeld in de werkstad Drachten een eiland van cultuur zijn in een materialistische wereld.

Aldtsjerk, Drachten, 2016 ©Gerhild van Rooij

Bronnen
Vier foto’s Pier Panderplantsoen en Wording, auteur

Historische foto Oera Linda, skepsis.nl/oeralinda/
www.beetsterzwaagnatuurlijk.nl
Cultbee Kunstroute Beetsterzwaag, Beelden(d) kijken
www.RKD.nl
www.Keunstwurk.nl
11en30.nu (Tresoar/OmropFryslân)
http://images.tresoar.nl/wumkes/pdf/OttemaJC_ThetOeraLindaBok.pdf

98e kb 1 vdruten bok gmhs en bank DSC 5923

Keuze
Naast Gemeentehuis Smallingerland staat aan de Gauke Boelensstraat 2 een bronzen bok. Op een poot staat ‘Jan van Druten ’72’, maar het kunstwerk is beschreven als uit 1976 en diverse bronnen plaatsten het in Oudega (Sytebuorren), mogelijk stond de bok daar toen.* Het beeld staat niet ver van Tseard Vissers abstracte Wordingr (zie 97ste Kunstrubriek). Hun oeuvre en levens verschillen. Ze waren beiden eigenzinnig, Visser was fysiotherapeut in Drachten en ook CIOS-leraar en Van Druten was caféhouder in Nijmegen, maar ze trokken hun eigen plan als fulltimekunstenaar, kunst maken daar ging het om.

 

98e kb 2 gesigneerd jan van Druten 72 DSC 5925

Schilder
Jan, voluit Johannes Martinus van Druten, is op 4 april 1919 in Nijmegen geboren. Hij werd beeldhouwer, monumentale kunstenaar, schilder, glas- en wandschilder, keramist en medailleur en beeldde vooral dieren en (historische) figuren uit. Daarnaast maakte hij portretten en abstract werk. In 1939 reisde hij naar Italië en ging naar de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam waar hij tot 1949 met onderbrekingen studeerde. In de documentatie van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) staat dat hij in 1946 de oudste en meest genereuze prijs voor talentvolle kunstenaars en architecten in Nederland, de Prix de Rome, won. (Prixderome.nl vermeldt bij 1946 prijswinnaars bouwkunst, de categorie kunst ontbreekt, ook de jaren erna staan er geen 1ste en 2de prijswinnaars)


98e kb 3 DSC 5918 kopie

Beeldhouwer
Sinds 1884 krijgt de Prix de Rome-winnaar een jaargeld, om in het buitenland te werken, onder meer in Rome dat lange tijd deel uitmaakte van de zogenaamde Grand tour van kunstenaars. Uit 1946 zijn geen reizen bekend, wel reisde Van Druten geregeld naar Frankrijk, in 1951, 1954 en 1956 naar Spanje en in 1958-1959 naar voormalig Joegoslavië en Italië. Zijn werk werd regelmatig tentoongesteld, onder meer via kunstenaarsverenigingen. In die tijd beeldhouwde hij nog niet, dat kwam volgens Gerard J.I. Weel uit Hoorn pas in 1965 toen de Poolse kunstverzamelaar Jaeller liever een beeld dan een schilderij van zichtzelf wilde. Na deze start van zijn beeldhouwcarrière volgden al snel opdrachten voor werk in de openbare ruimte, van de Scheepsjongens van Bontekoe in Hoorn, Methusalen en Soedaansdochter in het toenmalige Wevershof tot het Kalfje in Blokkker.

 

 
98e kb 4 Pappaatje schonk aan Jan en Koos een b

Geiten
De geit en bok horen tot de eenhoevige zoogdieren en zijn herkauwers. Als huisdier zijn ze van Aziatische oorsprong. De geit wordt overal gefokt om haar jongen, wol (waaronder Angora en Kashmir), melk, horens en huid en wordt vaak de koe der armen genoemd. Dit komt omdat geiten op schrale gronden kunnen leven ook al zijn ze wel kieskeurig, een eigenschap waaraan ze wellicht de associatie met bokkig en koppig te danken hebben. In Smallingerland en omgeving en op meer plaatsen in Nederland werden vroeger veel geiten en bokken gehouden. Ze vormden een belangrijke bron van inkomsten. Dit nam af na de Tweede Wereldoorlog, maar nam weer toe nadat er in 1984 melkquota werden ingevoerd (die in 2015 weer zijn afgeschaft).

 


98e kb 5 bok v druten DSC 5919 kopie

Bok van Smallingerland
De bok roept bij velen een nostalgisch beeld op van voor de Tweede Wereldoorlog, zoals de bok op de aap-noot-mies leesplank waarop bok lange tijd met een punt boven de o werd gespeld. De ‘stinkbok’ gaf geen melk, maar trok wel karretjes en had net als Van Drunens ‘Bok van Smallingerland’ fijne poten die stevig staan. In het verder fijne beeld steken de naden af omdat ze geen mooi patina hebben. Zou het beeld ooit beschadigd zijn? De kunstenaar gaf het kenmerkende gedrongen lichaam goed weer, zijn bok kijkt je aan en na en details als de naar achteren gebogen horens en vacht zijn goed uitgewerkt.

Drachten, Aldtsjerk, 2016, ©Gerhild van Rooij

*
standbeeldenvanderkrogt.nl verwijst daarbij naar:
Max van Rooy, Beelden van het landleven: Nederlandse agrarische monumenten (1981-82), blz. 86, 97
RKD.nl, Gemeente Smallingerland, Keunstwurk.nl, Wikipedia en zie 99ste kunstrubriek

Foto’s bok, Gerhild van Rooij;
Kinderspelen, Oblong centsprent (33x40 cm) houtsnede, 2 van 4, vierregelige rijmen over plichten vervullen. Glenisson en Van Genechten/Glenisson en Zonen; 1833-1900, Turnhout, collectie Koninklijke Bibilotheek

Pappaatje schonk aan Jans en Koos een bokkewagen,
Omdat zij gansch de maand hun pligt hadden betracht
Wilt, knaapjes, u alzoo ook overal gedragen,
Dan zijt gij ieders vriend en wordt alom geacht

Zie hoe deez'kindertjes elkander hulpe geven
Wen Kaat de geit hier melkt, houdt Jan haar zorglijk vast;
Mijn knaapjes wilt ook staag zoo helpend, vreedzaam leven.
Dat is het dat aan alle vrome kindren past.


99e kb 1 Jan v Druten bok afg Gvr5921

Bok van Drachten (1972), brons, Pier Panderplantsoen, foto Gerhild van Rooij

Geitefok
De Bok van Smallingerland van Jan van Druten, die vorige keer is belicht, stond op 31 december 2009 in quarantaine. Een ludieke actie rond kunst waardoor voorbijgangers en pers stilstonden bij het leed van boeren en dieren. Oudejaarsvereniging Geitefok uit Oldeberkoop had rond vijf bokken en geiten in Oldeberkoop, Bontebok, Siddeburen, Dost en Drachten houten hekken geplaatst met een bordje: ‘BSF, MKZ en de varkenspest, en nu gedonder in het geitenhok, de boer is altijd de bok’. Een heel andere tekstbord dan het volgende.


99e kb 2 kalf PietPosch kleimodel Jan v Druten familiearchief Posch72

Stedelijk
Jan was lid van Kunstenaarsvereniging Stuwing die onder meer in 1960 werken in het Stedelijk presenteerde. In ‘De Nieuwe vleugel van het Stedelijk Museum te Amsterdam & de Amsterdamse kunstenaarsvereniging Lucas, herinneringen van schilder Paul Werner’ stelt Werner dat Stuwing vooral arrivés als lid had.

Bij tentoonstellingen van diverse Amsterdamse vakverenigingen in het Stedelijk hing een tekstbord met: ‘Deze tentoonstelling is niet georganiseerd onder verantwoordelijkheid van de directie.’ De oudste christelijke kunstenaarsvereniging, in 1920 opgericht als Algemene Katholieke Kunstenaarsvereniging, waarvan Jan ook lid was, werkte landelijk.

 

De AKVV kreeg in 1961 een federatieve status, het kunstenaarsverbond koos in de jaren tachtig voor oecumene als Algemeen Kristelijk Kunstenaars Verbond.

 

Gevelobject (circa 1967), keramiek, buitenmuur Koelmanlaan St. Petrus Canisius College, Vondelstraat Alkmaar, foto Creative Commons

 

 

99e kb 3 at. Zdijk 55 15 Schellinkhout

Voormalige atelierwoning (anno 1955), Zuiderdijk 55 Schellingwoude, foto Creative Commons

 

Ateliers
In 1963, voordat beeldhouwen zijn belangrijkste expressiegebied werd, kochten Jan en zijn vrouw Fiep een onbewoonbaar verklaarde woning in de gemeente Schellingwoude.* Zij lieten het pand aan de rand van het IJsselmeer tot woonhuis en atelier verbouwen. De kunstenaar werkte volgens de RKD van 1957 tot zijn overlijden op 18 juli 1993 ook in Amsterdam. Aan het eind van zijn leven verdwenen beelden in ruil voor drank. De door zijn familie geredde beelden werden later in bruikleen gegeven aan de gemeente Venhuizen.

 

99e kb 4 rosbeiaard 10zijpendaalstr 1

Ros Beiaard (1979), brons, Zijpendaal/Nijenrodestraat Nijmegen, foto www.nijmegencity.nl

 

Eigenzinnig
Jan van Druten maakte divers werk voor overheidsgebouwen, bedrijven, kerken en particulieren. In Amsterdam staat zijn bronzen Hond bij het Sint Luca Andreas Ziekenhuis en in de Klaas Katerstraat de monumentale Stalen plant met gekleurde vlakken, tegenhanger van de kamerplant in de keramische gevelhoge wandsculptuur in Alkmaar. Maritiem Museum Rotterdam bezit een kleurrijke glas-in-loodraam ‘Vervoer’ en de Nijmeegse School Ros Beiaard een bronzen Beiaard uit 1979. Op het kolossale paard uit de 13e eeuwse ‘Karelroman’ (Renout van Montelbaen), dat Karel de Grote aan zijn neven gaf, rijden die vier heemskinderen meestal tegelijkertijd. Van Druten liet twee jongens en twee meisjes één paard spelen.

 


99e kb 5 jong.bontekoe JvDruten 1963 hoorn erikbaas wikic

De scheepsjongens van Bontekoe (19680, brons, (uitkijkend over de haven), 't Hoofd Hoorn, foto Creative Commons

 

99e kb 7 voorstelling in beton Hoornjvdruten

Voorstelling in beton (in 1966 geplaatst, beton, obs De Windvaan ('t Fluitschip). Hoogerbeetsstraat 14 Hoorn, foto Creative Commons

Stierkalfje

West-Friesland
Voor de indrukwekkende ‘Oude Jood met jas en wintermuts’ uit 1970 stond J. Fijlink model. Burgemeester Vlaar onthulde het op 21 juni 1971 in het Verzorgingshuis St. Joseph Wervershoof, Dorpsstraat 77, als ‘Methusalem’. In Hoorn is een halve eeuw geleden ‘Voorstelling in beton’ geplaatst, bovenop het paard van de schillenboer die fruit- en groenteafval ophaalt, ligt een keeshond. En zijn scheepsjongens van Bontekoe naar Johan Fabricius’ boek uit 1924, geïnspireerd op het 1e Journaal van Willem Ysbrants Bontekoe, staan bij de haven en de replica’s van Rolf, Hajo en Padde staan zelfs in Japan.

Blokkers stierkalfje uit de veehouderij van familie Piet Posch (tussen 1962-1970 raadslid van Schellinghout) was een voorbeeld om B&W van Blokker te tonen. Het gemeentewapen, een gerichtsboom met kauwen als dorpssymbolen, bleek te duur in brons. Op voorstel van raadslid Jan Groot kochten ze toen ineens de stier, symbool van kracht en groei voor de fruit- en veeteeltgemeente. Op 21 oktober 1969, ‘West-Friese bouwdag voor de Streek’, onthulde B.W.B.J. Lemmens, burgemeester van Westwoud en van Blokker, het monument.**

 

 

99e kb 6 Kalf Blokker boekert wikicc

Kalfje (1964/1969/2011), brons, Boekert in oosterblokker/Westerblokker

Terug
Augustus 2008 werd het beeld gestolen. Na tweeëneenhalf jaar is het in de middenberm van Oostergouw in Zwaag teruggevonden. Op 30 januari 2011, ‘Blokkerdag’, onthulden kinderen en wethouder Luzette Wagenaar hun kalfje opnieuw. Gedoopt met een Blokkers bittertje prijkt het stierkalfje uit 1964 als vanouds op de Boekert tussen Westerblokker in Hoorn en Oosterblokker in Drechterland. ¬¬¬¬¬
West-Friesland, Amsterdam, Aldtsjerk, 2016, ©Gerhild van Rooij
Noten
*1970-2006 gemeente Venhuizen, daarna Drechterland
**Beide gemeentes zijn in 1979 opgeheven

Bronnen, overig
www.geitonline.nl/page6/
http://www.artindex.nl/noordholland
www.cultuurhistorischerouteblokker.nl
http://www.gerardweel.nl/thvw/beeldje.php
http://www.geschiedenisschellinkhout.nl/1991_1995/1992/1992.html
http://www.westfriesgenootschap.nl/archivering/kroniek/1969/kroniek_1969_10.php
http://www.pluskrant.nl/rubrieken/cultuur/781-gerhilds-97ste-kunstrubriek-wording-van-tseard-visser

Honderd keer een kunstrubriek. Voorwaar geen kleinigheid. In een betrekkelijk korte tijd heeft ons Pluskrantredactielid Gerhild van Rooij honderd artikelen geschreven over kunststromingen, beeldende kunst en Friese kunstenaars die op een of andere wijze binding hebben met onze regio. Zij laat onze lezers op deskundige en bevlogen wijze hernieuwd kennismaken  met de vele waardevolle kunstvormen in onze omgeving. Gerhild hartelijk dank.  

100e kb 1 top jugendstil korf bzw gvr

Voorstelling
In deze honderdste kunstrubriek kijk ik terug via tableaus in de boogtrommels boven de etalages van Bakkerij Verloop aan de Hoofdstraat 34 in Beetsterzwaag. Daarin zijn twee identieke tableaus met een korenbloem, twee klaprozen en drie korenaren sierlijk vervlochten. Boven de deur tussen de etalages zijn korenaren en klaprozen rond een door bijen omzwermde bijenkorf te zien. De drie tableaus maken dat ik aan mijn bijzondere moeder denk. Haar lievelingsboeket bestond uit korenbloemen, klaprozen, margrieten en korenaren. Ze putte in de oorlogsjaren kracht uit de kleuren en de verscheidenheid die het eigene van elke bloem en kleur goed liet uitkomen. Zo zou de wereld moeten zijn, vond ze.


100e kb 2 klaproos korenbloem korenaar gvr

 

Bakkerij
Ze genoot bij haar bezoek aan Beetsterzwaag van de Jugendstiltableaus op het pand uit begin 18de eeuw en van de lokale traditionele Beetsterbollen* en Sweachster turfkes. In 2014 zijn er achttien informatieborden met QR-code geplaatst bij bijzondere gebouwen in Beetsterzwaag. Je kunt zo lezen dat ene Antje Berends (circa 1770-1832), dochter van Berend Klazes, meester‑molenaar op de Oostermolen te Beetsterzwaag, de helft van de bakkerij bezat. En ook dat zij trouwde met Egbert Rienks uit Drachten, die de familienaam Kuipers aannam. Hun zonen werden molenaar en bakker en in 1823 kocht deze familie de andere helft van de bakkerij. Toen had het gebouw een andere gevel zonder tableaus.

100e kb 3 gewone margriet

 

De Goed
Kornelis van der Vegt neemt in 1891 de bakkerij over van de familie Kuipers en laat de winkel verbouwen. Bij de tweede verbouwing in 1908 is de huidige gevel ontworpen door architect Luitje de Goed. Deze in 1853 in Adorp (Groningen) geboren Luitje trouwt als 24-jarige met Geertje van der Veen. In 1878 is hij polderopzichter van de Groote Veenpolder in Opsterland en Smallingerland. Hij haalt een akte tekenen. Het paar verhuist naar Beetsterzwaag, waar hij meerdere woonhuizen voor de adel ontwerpt, de boerenwoning voor Fockens State, de notariskoepel en de Adelskerk voor Oud Beets. In 1926 is hij op 72-jarige leeftijd overleden en in Beetsterzwaag begraven.

100e kb 4 b zw det korf jugendstiltabl gvr

 

Jugendstil
Rond 1900 was de gevelreclame in opkomst, naast muurschilderingen ook tegeltableaus met bedrijfsnamen of producten. Wegens inwateren was het bovenste gedeelte van de voorgevel vanaf de jaren ’60 bekleed met houten planken. De kleurrijke gevelversieringen waren daardoor gedurende een halve eeuw aan het zicht onttrokken. Sinds de nieuwe eigenaar van Bakkerij Verloop in 2012 de gevel liet restaureren, zijn de drie tableaus in Jugendstil stijl weer te bewonderen. Jugendstil of Art Nouveau is een Europese kunststroming van circa 1890 tot het uitbreken van de eerste Wereldoorlog in de tijd van de Belle époque (letterlijk schoon of mooi tijdperk). Het opvallende lijnenspel daarin was een reactie op het wat betreft vorm vervagende impressionisme waarin de lijnen leken op te lossen.

100e kb 5 jugendstil gvr bkorfpand bzw

 

Jan van Hulst
De tableaus zijn uitgevoerd door Jan van Hulst. Die naam is verbonden aan de zeventiende eeuwse fabriek, nog ouder dan het bakkerijpand. In 1634 werd de Fabriek van Muurtegels opgericht, die tot 1663 aan de Kerkbuurt Harlingen en daarna tot 1933 Buiten de Kerkpoort was gelegen. Pas op 1 november 1849 komt de naam van Hulst in beeld. Jan van Hulst koopt dan de plateel- en gleibakkerij van Melle van der Plaats, waarna het bedrijf tot de sluiting in 1933 zijn naam krijgt. Vanaf 7 juni 1873 krijg de fabriek het predicaat Koninklijk, en heet dan voluit Jan van Hulst Koninklijke Fabriek van Muurtegels. In 1892 krijgt Sybrand de zoon van Jan van Hulst III, de leiding samen met zijn neven Jan van Hulst IV en Hermanus Henricus van Hulst. Het bakkersbedrijf en deze gevel met zijn mooie kleuren en lijnenspel omspannen eeuwen.

Beetsterzwaag, Aldtsjerk, 2016 ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl
*Beetsterbollen volgens een oud recept dat via een Canadese nazaat van de bakker uit de 19e eeuw, is teruggevonden.
Foto’s
1, 2, 4, 5 ©Gerhild van Rooij, foto 3 Gewone Margriet, anoniem
Bronnen
BeetsterzwaagNatuurlijk.nl/historie/historische-highlights
http://www.nederlandstegelmuseum.nl/insitu/insitu_zoekterm_list.php
Jan Pluis, Tegels 1900-2000, 2008
Jan Gierveld, Jan Pluis, Fries aardewerk V en VI, 2005
Jettie de Wilde ‘Terug in de Tijd, Luitje de Goed in Beetsterzwaag’, De woudklank 7 oktober 2015

101e kb 1 spiegel hali

 Solar Orbit Station (SOTS) spiegel 1 kaatst in spiegel 2

 Op deze zonnewendedag, allereerst dank voor de verrassende reacties op de honderdste en eerdere kunstrubrieken vanaf januari 2014 op Pluskrant.nl. Zulke ‘fanmail’ inspireert. Eén reactie was de uitnodiging van Alette de Groot om als ‘ambassadeur van kunst in de openbare ruimte’ in De Biotoop de sculptuur ‘Solar Orbit Transit Station’ van Hali te komen toelichten. Aanleiding was de beschouwing op Pluskrant.nl over het door haar geïllustreerde boek ‘Bo en de Boemerdeboem’.

 

101e kb 2 poetsen solar

 Poetsen SOTS spiegel 2

 Hali
Wendy Hali is op 22 april 1956 in Amsterdam als Gerard Ferdinand Hali geboren en groeide vanaf zesjarige leeftijd op in Heemskerk. Hali studeerde omgevingskunst aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en werd daar later stafmedewerker. Omgevingsontwerpers combineren kunst met de omgeving, dit wordt wel monumentale kunst genoemd. Hali ziet zichzelf als een soort architect. Begin jaren negentig volgde Hali een studie theologie om een vinger te krijgen achter de spirituele vragen waar het werkelijk om draait. Niet alleen in het kunstwerk in de Biotoop in Haren maar ook in andere werken maakt natuurlijk of kunstmatig licht deel uit van de beelden, dus misschien is Hali vooral een monumentale lichtkunstenaar.

 


101e kb 3 detail Solar

 SOTS top 'hemelkijker'

 Biotoop
In De Biotoop worden openbare culturele programma’s gebracht: op 22 september rond het beeld van Hali. Dit staat aan de zuidzijde van de Biotoop, een voormalig Biologisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen, dat bij het bakstenen 'oude Zoölogisch Lab' aan Hortus Haren grenst. Het beeld, tussen woonvleugel B en werkvleugel C, lijkt een soort verre- of sterrenkijker en ‘kosmisch’ meetapparaat, passend bij wetenschappelijk onderzoek. Het voornamelijk stalen beeld rust op bakstenen muurtjes, die opvallen tussen de omliggende gebouwen met horizontale banen beton en daartussen ritmische witte, stalen raampartijen. Die ritmiek is terug te vinden in de verdeling van de dubbele ronding om de ‘kijker’, die de illusie van draaien wekt. Zonder die ronding zou het diagonaal omhoog wijzende middendeel agressief kunnen zijn, nu lijkt het beschut.

 


101e kb 4 spiegel in solar hali kopie

 SOTS spiegel aan onderzij

Kunstkeuze
De B-vleugel huisvestte vroeger werkplaatsen en de afdeling Genetica en de C-vleugel Biologie van Planten, een onderdeel van de Belastingdienst en het Rijksinstituut voor Kust en Zee (RIKZ), voorheen Dienst Getijdewateren (DGW). Het RIKZ huurde in 1988 ruimte in de B-vleugel van het Biologisch Centrum. Die werd uitvoerig verbouwd en ontdaan van asbest buizen. Omdat DGW en RIKZ onderdeel van Rijkswaterstaat waren, werd een commissie ingesteld om in opdracht van de Rijksgebouwen Dienst een kunstwerk uit te zoeken. Alle medewerkers mochten stemmen. De keus viel op Hali’s kunstwerk dat een directe relatie had met het gebouw en ook verwees naar de nauwkeurige waarnemingen van de drie instellingen in het Biologisch Centrum.

 


101e kb 5 solar van Hali bij atelier groot

 SOTS Schaduw op B-vleugel

 Specifiek
De vestiging van RIKZ- Haren, toen Waterdienst geheten en inmiddels Water Verkeer en Leefomgeving, is opgeheven. Hali’s ‘Solar Orbit Transit Station’ werd aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) geschonken tot vreugde van onder meer Joop Bakker, die 20 jaar werkte naast het huidige Atelier Alette de Groot (op de foto met schaduw van het kusntwerk). Bakker, medewerker van Rijkswaterstaat (in DGW, RIKZ, WD en WVL) was aanwezig bij de lezing en de daaropvolgende beeldende ‘herfstspiegeling’ van 22 september 2016.

 
101e kb 6 in afwachting solar hali

 Voor de equinox, onder luifel B-vleugel tegenover lift, uitzicht op SOTS

 Equinox
Het zonlicht viel op exact 13.27 uur in de diagonaal geplaatste spiegel in Solar Orbit Transit Station. Dit licht weerkaatste in de diagonaal geplaatste spiegel (2) onder de entreeluifel en viel van daar exact naast de liftkoker in de op de linkerwand aangebrachte glasplaat, waardoor de gegraveerde tekst zichtbaar werd op het tijdstip dat de zon op haar hoogste punt boven de evenaar richting zuidelijk halfrond trok. Dag en nacht zijn even lang tijdens elke herfstequinox, in het Latijn aequinoctium autumnale. Het kunstwerk met als fixatiepunt het snijpunt van de hemel-equator met de meridiaan van Haren is een equinoctiale meridiaanwijzer die twee keer per jaar in de Biotoop aan de Kerklaan in Haren laat zien hoe de wereld ‘kosmisch’ gezien doordraait.
Haren, Aldtsjerk, 2016, ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl


Bronnen:
Oral history: Joop Bakker, Wendy Hali
De biotoop, atelier Alette De Groot, foto’s
Website van Frans Maes (werkte in Biologisch Centrum)
http://www.hilversum.nl/kunstlogo/index.htm
RKD

102e kb 1 hali zonnespiegel stl alum. 89 Haarlem RCE

De Zonnespiegel, staal, aluminium, 1989, Waarderweg tussen Oudeweg en Conradweg, aarlem (voorheen in expositie bij Beeckesteijn), foto Rijksdienst Cultureel Erfgoed

In de lezing over Solar Orbit Transit Station (SOTS) belichtte ik meer omgevingskunst van Hali om dit tijdens de Herfstzonnewende in werking tredende werk in breder perspectief te zetten. De SOTS-delen, buiten vrijstaand en binnen aan plafond en muur, vormen één beeld en sluiten aan bij op techniek, lichtbronnen of watergeïnspireerde omgevingskunst, die in beweging lijkt te kunnen komen, maar verleidt tot reizen in de geest, bij SOTS en de Zonnespiegel (Wijk aan Zee) via licht, in zijn rotondekunstwerk Media Transfer System, en hydrosculptuur (fontein, Heemskerk) reis je weer anders door de ruimte.


102e kb 2Media Transfer System II Hali Hsum

Media Transfer System II' staal, kunstlicht in top, 2001, voor voormalige rotonde Dr. J.M. den Uylplein tot 2007, vanaf 2011 herplaatst op Mies Bouwmanboulevard, Hilversum, foto gemeente Hilversum

 

Fontein
Hydro verwijst naar het oud Griekse ὕδωρ, hudōr, water; sculptuur naar het Franse sculpture, Latijnse sculptura, snijden, beitelen, beeldhouwwerk; het verleden deelwoord sculptum komt van sculpere, verwant aan scalpere, kerven. De gemeente gaf opdracht voor een fontein in het kader van het vijverplan dat de herinrichting van het centrum van Heemskerk, bij Kerkplein en Zaalberglaan, voltooide. In plaats van de oude fontein, bomen en struiken bij de Nederlands Hervormde Dorpskerk, kwam juli 1994 de grote Zaalbergvijver met een slingermuur, vlonder voor muziekuitvoeringen en ‘spuitfontein’ hydrosculptuur Silver Liner als transparante scheepsvorm.

102e kb 3 Europalaan busremise RED PULEY

Red Puley (6 meter hoog), beton, funderingsplaat, staalplaat, staalprofiel, steengaas, verf, Europalaan, busremise, Gemeentevervoerbedrijf Utrecht

 

Spuit
Acht strakke, aaneengeschakelde delen vormden de romplijn en trapsgewijs naar het midden aflopend dek daartussen vormde metalen rastergolfstructuur een gazen schip, met in de middelste delen de helften van één open cirkelraam met glashelder zicht. Een boog (buis) overspande het schip, middenin rustend op een pijler op een muurtje, kon het op de kant geen water maken door te varen. Hali zette het water naar zijn hand. Bovenin de voorsteven spoot - complementair aan de neergaande boegcurve - een waterstraal met kracht in een langgerekte opgaande curve over het water. Deze Silver Liner stak aan alle kanten anders af tegen de bebouwing en begroeiingen en evenals bijvoorbeeld de Red Puley kan het kunstwerk alleen in je gedachten voortrollen.


102e kb 4 Oegstgeest hali anima fluit II

Anima Fluit per Vias aturae II, staal en kunstlicht, langs Haarlemmertrekvaart, Oegstgeest

 

Verandering
Volgens gemeente en buurtbewoners raakte de spuit lek of ging de pomp stuk. De betegeling van de slingermuur liet los en is vervangen. Sinds 2011 staat er als van ouds een gewone fontein middenin de vijver, een plan van de buurt ter verfraaiing. Hali’s ‘straalschip’ was al langer weg. De in mijn geheugen gegrifte waterstraal maakte ruimte zichtbaar, vergelijkbaar met de SOTS-zonnestraal die de blik naar een binnenlocatie richtte. In Oegstgeest laat een ander schip in Anima Fluit per Vias NaturaeI-II (Geestkracht vloeit via natuurlijke wegen) beschouwers ook verder kijken.


102e kb 5 GK 102 Oegstgeest hali anima I

Anima Fluit per Vias Naturae I, staal, gekleurd staal en kunstlicht, Mien Ruyschpark, Oegstgeest

 

Stakel
De titel staat voor de vrije geest die zijn eigen natuurlijke weg of plan trekt. Sinds 1996 staat deel I middenin het Mien Ruyspark, een 5 meter breed, 8 meter hoog aquaduct met bovenop een watergolf en gouden wereldbol. Daarnaast wijst het 12 meter hoge schuinstaande fakkelvormige Stakellicht naar het 400 meter verderop liggende schip van deel II, waarheen het denkbeeldige water stroomt. Sinds 1997 ligt op de Haarlemmertrekvaartoever het 8 meter lange naar het water hellende schip met open raamwerken als boegwanden en kajuit-huisvorm met roosterwanden en open dak, klaar om ‘ons gedachtegoed te voeren naar waarheen de stroom het brengt’.

 


102e kb 6 Roosvenster Hali Fonteinstr UMCGvrij

Roosvenster, staal en gekleurd staal, Universitair Medisch Centrum Groningen, Hanzeplein 1 (UMCG, in de lucht bij opgaande lijn van binnen Fonteinstraat naar binnenplein).

 

Lichtbakens
Stakellicht (seinlicht) kan elk licht of vuur zijn, maar oorspronkelijk stakelde men met fakkels of toortsen, bijvoorbeeld wanneer een schip een loods zocht. Stakellicht en schip in Anima fluit per Vias Naturae I-II zijn schijnwerpers en schilderen een extra ongrijpbaar lichtbeeld en grafische schaduwen. Ook beeld-bakens in Boxtel (Baken, NS-station), Zwolle (Golden Pointer, IJsselallee, Windesheim), Hoorn/Zwaag (Stella by Starlight, Westfrisiawegberm), Haarlem (Blue Lantern, Pal Meterweg) trekken van ver aandacht. In de genoemde omgevingskunst-ontwerpen en in Beverwijk, Groningen, Heemskerk, Heerlen, Hilversum, Mijdrecht en Zaandijk laat Hali gouden bollen, pijl- of hekvormen, kantelende rasters en spiegelende oppervlakken terugkomen in ‘verdwaalde’ technische voorwerpen, voertuigen, boten, vissen, lichtzenders of –vangers, allemaal geleiders voor de vrijheidslievende geest.

Aldtsjerk, 2016, ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

*Zuidermeermuseum, Enkhuizen bezit oude stakellicht
Bronnen
Zie Gerhilds 101ste Kunstrubriek (Solar Orbit Transit Station)
RKD.nl
FransHalsMuseum.nl
eengroetuitheemskerk.nl
Diverse artikelen in o.a. Kampioen, lokale bladen, Trouw, de Volkskrant
Gemeentes, CBK’s
Jaarboeken Kunst in de openbare ruimte
Beeldengids Oegstgeest
Piet Roos, J. Bart Uittenhout 1945-2005 (2008) Architectuurgids Haarlem