enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

103e kb 1 roepende sluis wachter 93 gosse dam wiki

Bakkeveen, Roepende Sluiswachter, 1993 brons

Historisch
Kunstenaar en docent aan de Klassieke Academie Gosse Dam (1950, Buitenpost) uit Kollum is opgeleid aan Academie Minerva bij onder anderen Johan Sterenberg en Jentsje Popma. Hij vestigde zich in 1979 in Friesland en kreeg vele opdrachten voor beelden. In Bakkeveen staat sinds 1993 zijn ‘Roepende sluiswachter’, een sasser, sassenier, kanaal- of sluisbeambte. Deze schut-, sluis-, sas- of verlaatmeester bepaalde hoe er geschut werd, draaide de sluizen met de hand open en inde het sluis- of schutgeld door een klomp omlaag te laten zakken. Soms kregen schepen een sluiswachter toegewezen die op het jaagpad met het schip meefietste en de vele sluisjes bediende.


103e kb 2 Torso XVI Arabesque 21 cm Gosse Damb

Te zien in GBV, Torso XVI (Arabesque), brons 21 cm, ©Gosse Dam

Details
Wie de tijd neemt, ziet in de roepende sluiswachter in bepaalde delen bijna geometrische vlakken. Die stilering voert Gosse verder door in zijn sterk gereduceerde bronzen torsen die hij tussen 22 oktober en 16 november toont in Galerie Bloemrijk Vertrouwen (GBV) in Aldtsjerk, ook met werk van Aukje Reitsma. De vlakken in bijvoorbeeld de mouwen en broekspijpen van de sluiswachter hebben een heel andere huid dan de gepolijste torsen die de omgeving en het licht reflecteren en bijna abstract zijn. In de sluiswachter is de lijnvoering even belangrijk en haalt licht bepaalde details naar voren.


103e kb 3 De Flaaksrupelers

Flaaksrúpelders, Múnein, Franse kalksteen 1990

Herkenbaar
Voor de openbare ruimte maakte Gosse vooral bronzen, maar zijn Flaaksrûpelder (vlasrepelaars) in Munein (Gemeente Tytsjerksteradiel) zijn uit lichte Franse kalksteen gehakt. Je ziet daarin hoe de vlakken de ruggen meer kracht geven. Deze manier van werken maakt dat je aandacht naar een karakteristieke houding geleid wordt, je blik eraan vasthaakt. Ook bij zijn sluiswachter die de sluis bediende en bewaakte in het in de late Middeleeuwen bij de in de 13e eeuw gevestigde uithof van klooster Mariëngaarde ontstane dorp Bakkeveen.


103e kb 4v Kiel Windeweer Vissende man 89 G. Dam

Kiel en Windeweer, brons, Hengelaar, 1989

Turfroute
Pas in de tweede helft van de zeventiende eeuw begon hier de vervening. Om de uit het veen gewonnen turf te kunnen vervoeren liet de Drachtster Compagnie de turfroute aanleggen. De Bakkeveense vaart, dwars door het dorp maakt daarvan deel uit. De zandwegen waren vaak onbegaanbaar. De turfroute was de snelste en best ontsloten weg en bestreek een groot gebied, Zuidoost-Friesland, het westelijk deel van Drenthe en de Kop van Overijssel. Nu is het een populaire vaarroute voor toeristen. Aan de kant staan recreërende hengelaars, zoals Gosse heeft verbeeld in Kiel en Windeweer.


103e kb 5 Nettenboetster Gosse Dam1 richardk

Katwijk Boulevard, Nettenboetster, brons 2005

Sluiswachter
De huidige sluismeester bedient een schutsluis, is verantwoordelijk voor het binnen- en doorlaten van de pleziervaart en grote scheepvaart, int het (eventuele) sluisgeld, monitort of er geen schade is, houdt storingen in de gaten en houdt de sluis schoon. De vroegere sluiswachter moest een even goed inschattingsvermogen hebben als de huidige en natuurlijk klantgericht zijn naar schippers. De keuze om de sluiswachter roepend af te beelden past daar goed bij. Een sluismeester draagt verantwoordelijkheid voor de waterhuishouding van een bepaald gebied en ziet er net als voorheen vaak op toe dat het waterbeheer bij zijn sluis correct geregeld wordt en de waterstand aan de bovenkant van de sluis binnen vastgestelde waarden blijft. Daartoe kunnen vaste doorlaten geopend of gesloten worden, maar niet meer handmatig.


103e kb 6 Torso XV 32 cm c Gosse Dam

Te zien in GBV, Torso XV, brons, 32 cm, ©Gosse Dam

Sluis
Een schutsluis, vallaat, verlaat of sas is de bekendste uitvoering van een sluis: een schut- of sluiskolk met aan beide zijden een sluisdeur met schuiven die opengaan om het waterpeil aan beide zijden van een deur gelijk te maken. Schepen worden van het ene naar het andere waterpeil gebracht: opgeschut (omhoog) of afgeschut (omlaag). De doorvaart wordt nu geregeld door middel van lichten bij de sluis en bijna alle sluizen hebben nu cameratoezicht. Vaak is de sluismeester ook brugwachter, veel sluizen zijn uitgevoerd met een hefbrug of andersoortige beweegbare brug. Bij grote sluizen, meestal beheerd door Rijkswaterstaat, zijn sluismeesters beroepsmatig aangesteld, bij kleine sluizen gaat het vaak om bijbanen en wordt op bepaalde tijden geschut.


Bakkeveen, Kollum, Aldtsjerk, 2016 ©Gerhild van Rooij, www.gbv-artgallery.nl

Bronnen
http://www.uutwiek.nl/uilesprong_sluis3.html
Keunstwurk.nl
Wikipedia Creative Commons (foto 1,4, 5)
Gerhild van Rooij. “Beeld de Flaaksrûpelders Gosse Dam”, Út de twa doarpen, maart 2016

 Gerhilds 104e kb Joods mon Gdijk fotogvr

Joods monument in Gorredijk

Op de hoek
Op de gevel van het hoekpand Hoofdstraat 46a en Kerkewei met het eerder (in Kunstrubrieken 90 t/m 92 ) beschreven PTT-logo is ook een monument te zien. Boven de rode brievenbus hangt een stenen plaat van 141 centimeter hoog en 72 centimeter breed. De diepliggende tekst is van Freark Dam het reliëf in Franse kalksteen, een ster en een hand, is van beeldhouwer Johannes Gustaaf (Jobs) Wertheim die Theresiënstadt overeefde. De hand grijpt met kracht in de zespuntige Davidsster. Het is geen hand die iets toedekt of beschermt, het Joodse symbool wordt afgerukt zoals de Joden in de Tweede Wereldoorlog werden weggerukt en afgevoerd. Ook in Gorredijk waar maar twee gemeenteleden de oorlog overleefden. Zestig jaar geleden werd op 4 mei 1956 de plaquette onthuld, nu staan kinderen van de protestants christelijke basisschool De Librije jaarlijks stil bij dit monument en het leven toen en nu.

Gerhilds 104e kb 2 tekstbord engels nederlands

Tekstbord met Engelse vertaling.Tekst Freark Dam

 

Tweetalig
Hun school adopteerde dit goed onderhouden monument dat de uit Gorredijk verdwenen Joodse gemeenschap herdenkt. De Friese en Nederlandse dichtregels van Freark Dam getuigen van hun geloof.

'1940 1945
MEI'T WY DY NEA FORJITTE / O ISRAËL / DYN GLÂNS, DYN DELGONG /
EN DYN WREED FORDJER / SJOCHT AS IN MOANJEND / TSJÛG'NIS OP Ù DEL
DYN IVICH, GODLIK TEKEN: DAVIDS STJER.'

'1940 1945
OPDAT WIJ U NOOIT VERGETEN / O ISRAËL / UW GLANS, UW NEERGANG /
EN UW WREDE VERNIETIGING / ZIET ALS EEN VERMANEND / GETUIGENIS OP ONS NEER / UW EEUWIG, GODDELIJK TEKEN: DAVIDS STER.'

 

Gerhilds 104e kb 3 synagoge in Gorredijk

Synagoge in Gorredijk

 

Monument
De tekst is bijna een tegenwicht voor de hand met ster die samen symbool staan voor het overgrote deel van de joden uit Gorredijk en omgeving die vanaf september 1942 werden gedeporteerd. Slechts enkelen doken onder, anderen zagen daar vanaf en reisden tot in 1943 soms nog argeloos hun eindbestemming tegemoet. 88 in Opsterland geboren Joden kwamen in de Tweede Wereldoorlog om in concentratiekampen. Het betekende het eind van hun kleine gemeenschap, die in de achttiende eeuw begon, omdat deze gemeente hier geen beperking aan Joden oplegde. De gemeente Gorredijk werd in 1948 opgeheven en bij die van Leeuwarden gevoegd, de synagoge werd vijf jaar later afgebroken wegens bouwvallige staat, de begraafplaats wordt tot nu toe onderhouden. In Gorredijk en omgeving hebben tijdens de bezetting wel nog enkele tientallen joden uit andere plaatsen ondergedoken gezeten en zo de oorlog overleefd.

 

Gerhilds 104e kb 4 Mon Joodse Erkentelijkh J Wertheim

Monument van Joodse erkentelijkheid, Johan Gustaaf Wertheim 1950, Weesperstraat/Amstelhof Amsterdam (Geschenk, Aan de beschermers der Nederlandse Joden in de bezettingsjaren)

 

Verbonden
De Friese schrijver, vertaler, uitgever en dichter Freark, voluit Frederik, Dam, werd op 2 juli 1924 in Katlijk (Ketlik) geboren, overleed op 4 juli 2002 in Sneek, maar is in Drachten begraven. Hij studeerde Nederlands en Fries en trad in 1947 in dienst bij Uitgeverij Drukkerij Laverman in Drachten waar hij hoofdredacteur van de Drachtster Courant werd. Van 1969 tot in 1986 was hij conservator van het Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum (opgericht in 1959). Hij schreef onder meer toneelstukken en vertaalde epische toneelstukken van onder anderen Bertolt Brecht en Friedrich Dürrenmatt. Deze werden in een openluchttheater in Beetsterzwaag opgevoerd. Brecht schreef sterk sociaal geëngageerde stukken, het werk van Dürrenmatt reflecteerde ervaringen uit de Tweede wereldoorlog.

 

Gerhilds 104e kb 5 yn halders han 001

 

Gedichten
Freark Dam schreef ook poëzie in zijn bundel Under fjouwer eagen (1946) staan lyrische gedichten, in het tweede deel bijtende over zijn ervaringen in een Duits gevangenkamp op Sylt. In Sa sydlings (1960) staan zijn oorlogservaringen centraal. De wrange, indringende oorlogspoëzie vormt ook het tweede deel van Yn hâlders hân, fersen fan doe en no (1984), waarin veertien nieuwe gedichten met gedichten uit genoemde bundels in vijf thema’s zijn onderverdeeld. De gedichten over zijn geboortedorp Katlijk en zijn ouders en collega-vrienden zijn warmer en luchtiger. Van deze erudiete schrijver verscheen in 1991 in Tusken de rigels troch, oer skriuwers, boeken en blêden een aantal tussen 1969 en 1989 in boeken en tijdschriften gepubliceerde literair-historische beschouwingen.

Aldtsjerk, Gorredijk ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

Bronnen
Auteur (foto 1, 2)
www.opsterland.nl

www.museumopsterlan.nl (foto 3)
Wiki Creative Commons (foto 4)
www.4en5mei.nl
jhm.nl (Joods Historisch Museum, Amsterdam)
Wikypedy, Tresoar.nl
http://vorige.nrc.nl/krant/article1526550.ece

105e kb 1 JobsWertheim1965 gelukstel Pr Beatrix

Jobs Wertheim, fotoportret Jac. de Nijs/Anefo Nationaal

Meer
De lange periode van welvaart en vrede na de Tweede Wereldoorlog én wat daaraan voorafging kwam niet vanzelfsprekend tot stand. De huidige generatie legt vaak op de dag voor Bevrijdingsdag vaak bloemen bij een door hun school geadopteerd monument, zoals het Joods Monument in Gorredijk (Kunstrubriek 104). Ze staan er stil, ook als er in hun familie geen personen meer zijn die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt of daarover niet aanspreekbaar zijn, of als ze afkomstig zijn uit families die hiermee niet te maken hadden omdat ze na 1945 naar Nederland emigreerden. Een monument kan als een handvat zijn waardoor er gepraat kan worden over gebeurtenissen en ontwikkelingen toen en nu. Wereldwijd zijn er nog steeds vluchtelingen, ontheemden, verdrevenen, gevallenen, geïsoleerden en is er onrecht, uitzichtloosheid soms, maar ook vrijheid, meer kansen om je te ontwikkelen, ouder te worden.

105e kb 2 Graf Baruch Spinoza Den Haag

Graf van Spinoza, beeldhouwwerk Jobs Wertheim 1956, Rijksmonument 17997,Spui 175 Den Haag bij Nieuwe Kerk

 

Afkomst
Johannes Gustaaf Wertheim, Jobs, die het Joods monument in Gorredijk maakte, werd op 6 januari 1898 geboren. Hij was een zoon van advocaat, procureur en kunstverzamelaar Alexander Hendrik Wertheim (1864-1932) en kleinzoon van Abraham Carel (Bram) Wertheim, een geassimileerde Joodse bankier, filantroop en lid van de Eerste Kamer, door velen A C genoemd. De familie rekende op een voortzetting in deze lijn. Voor Jobs was al een plaats vrijgehouden in het bankiersbedrijf van zijn vader. Dat was zijn bestemming, na ‘vanzelfsprekend’ het doorlopen van het gymnasium en de rechtenstudie, maar Jobs nam het heft in eigen hand door beeldhouwer te worden. Zijn levensloop maakte dat hij zich goed kon inleven in beelden en monumenten.


105e kb 3 Prof Iltallie penning wertheim mus Lhal

Penning, vereerd aan Prof. Dr. L. van Itallie (portret) brons 1936 Johan G. Wertheim, in collectie Museum de Lakenhal

Opleiding
De kunstenaar in spé voltooide het gymnasium niet. Hij trad in 1919 in dienst van het bankbedrijf en werd in 1921 naar Londen gestuurd om te leren bankieren. Liever tekende hij en daarom volgde stagiair Jobs avondcursussen bij de Chelsea School of Art in plaats van zijn huiswerk te maken voor bank Samuel Mantague. Zelfs een overplaatsing naar Hamburg haalde niets uit. Zijn drang om met kunst bezig te zijn was eenvoudig te groot. Hij nam er beeldhouwlessen. Toen hij anderhalf jaar later thuiskwam, haalde hij een zittend naaktfiguurtje van gips tevoorschijn. Daarop mocht Job zijn vader portretteren. Alleen als dat portret goed zou lijken, mocht hij kunstenaar worden. Vader Alexander poseerde 50 uur.

 

 

105e kb 5 wertheim pdrome 247x380Prix de Rome
Bevriende kunstenaars en familie vonden dat het geboetseerde portret leek. Jobs mocht in 1925 van zijn vader in Berlijn gaan studeren bij de bekende joodse beeldhouwer Alexander Oppler (1869-1937). Het was de beste leraar die Jobs zich kon wensen. Na amper een jaar in Berlijn dong Jobs in 1926 mee naar de Prix de Rome. Hij won deze prijs met zijn beeld De verloren zoon en kon met de bijbehorende beurs een rondreis door Italië maken en in Rome en Parijs werken. Hij bleef vier jaar in Florence, ontmoette daar Arthur van Schendel met wie hij lange tijd optrok en van wie hij een buste maakte. Deze staat in Amsterdam, waar hij zich in 1930 vestigde als beeldhouwer en vele opdrachten kreeg om prominenten uit de Joodse gemeenschap te vereeuwigen. Hij maakte trefzekere bustes, portretten en penningen.

 

Verloren zoon, Johan G. Wertheim, prixderome.nl/jaar/1926

 

 

 

 

 

 

 

 

 


105e kb 4 wertheim Arthur v Schendel Monumenten
In 1940 trouwde hij met Eva Sinzheimer, ze werden met hun beide kinderen naar Westerbork gedeporteerd waar Jobs nog tekenles gaf totdat ze naar Theresienstadt moesten. Na de bevrijding gingen ze eerst naar Zwitserland waar hun derde kind werd geboren en Jobs weer gaat boetseren. Hij koos in 1946, evenals zijn nicht componiste Rosy Wertheim, Laren tot woonplaats. Daar maakt hij tot en met 1977 vele beelden en monumenten. Hij is gescheiden is en hertrouwt in 1959 met schilderes Deborah Samson, ze blijven in Laren. Drie jaar eerder had Jobs Wertheim na jaren van voorbereiding Openbaar Kunstbezit opgericht. Daarmee zou hij bij het grote publiek belangstelling voor kunst aanwakkeren.

Arthur van Schendel, borstbeeld, brons, J.G. Wertheim, Stadhouderskade (Leidse bosjes), Amsterdam, foto 18juli 2005, J.M. Luijt (CC-BY-2,5-NL)

 

Aldtsjerk, Amsterdam, Laren, Gorredijk, 2016, ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl
Bronnen
Gemeente Opsterland
www.museumopsterlân.nl
4en5mei.nl
jhml.nl (Joods Historisch Museum, Amsterdam)
Fred Vermeulen, De Amsterdamse familie Wertheim, Ons Amsterdam, december 1992
RKD.nl
RCE.nl (Rijksmonument 17997),
devalk.com (Lexicon)
www.beeldenaanzee.nl (2015, Wertheim van bankier tot beeldhouwer)

106e kb 1 watertoren Lhuzendet

Rijksmonument Liphúster Watertoren foto, Ud Ockema, RCE.nl

Beelden
Veel streken en plaatsen hebben een eigen bittertje of likeur. Bittertjes bevatten honderd gram suiker per liter, likeur nog meer. Het streekproduct is vaak verbonden meteen historisch persoon, figuur, product of iconografisch erfgoed, zoals het Peijeslokje in Drachten met het beeld Peije van Wilstra en het Liphúster Heidebittertje met de heide, watertoren en het beeld Liphúster Harker van Piet de Jong. Beide beelden verwijzen naar historische figuren.*


Harker
Het oude etiket van het heidebittertje had een witte achtergrond waarop diagonaal geplaatste plompeblêden zoals op de Friese vlag en op de voorgrond de markante Liphúster watertoren als symbool voor het Friese dorp. Op het nieuwe etiket is naast diezelfde toren de Liphúster Harker geplaatst, zoals vormgegeven in het beeld voor Dorpshus De Mande in Lippenhuzen. Dit beeld is beschreven in mijn 49ste kunstrubriek van 12 augustus 2015, waarin verwees ik naar de omslag van De harker, de dorpskrant van Lippenhuizen, waarop de getekende, voor het dorp beeldbepalende watertoren vooroverbuigt naar het Liphúster harkertje, als stripfiguur.


106e kb 2 L.h harker de Jong

De harker, Piet de Jong (op oude locatie)

Symbolen
Het Friese rijm op het etiket van de kleine en grote kruiken met dit lokale heidebittertje verwijst eveneens naar de toren en dorpsgeschiedenis en luidt:


Us doarp mei toer en heide
En ûntstien fanút it fean
Dat wol syn ik bewarje
En op eigen fuotten stean

In het Nederlands:
Ons dorp met toren en heide
En vanuit het veen ontstaan
Dat wil zijn eigen ik bewaren
En op eigen benen staan.

106e kb 6 Liphuster kruidenlikeur

Heidebittertje, faberswineworld.nl

 

Heidebittertje
Het Liphúster bittertje wordt gepresenteerd als heidebittertje en is ‘gearstald út ferskate krûden dy't mei soarch en omtinken nei âld Liphúster foarskrift tamakke binne’, dus samengesteld uit verschillende kruiden die met zorg en aandacht naar oud Liphúster recept zijn bereid. Dit drankje wordt aangeprezen met: “Aan strijdlust heeft het de dappere Liphústers nooit ontbroken. Ergens in het gewest Fryslân ligt hun nederzetting verscholen tussen heidevelden, bossen en turfvaart. Onaanzienlijk en geslagen? Nee, de inwoners koesteren een geheim dat zij met liefhebbers graag willen delen. Hun wonderdrank maakt onoverwinnelijk doordat het de gemeenschapszin & saamhorigheid stimuleert. Een hartversterking die, met mate genoten, super vitaal maakt. Een levenselixer.”


106e kb 4 Justus v Maurik foto Goupil Co

 

    Justus van Maurik, foto Goupil & Co, dnbl.nl

 

 

Elixer
Likeuren en bittertjes waren oorspronkelijk geneeskrachtige drankjes en oppeppers. In 1884, schreef Justus van Maurik daarover in zijn boek Burgerluidjes:

Heb je hoofdpijn, een sterk bittertje;
en heb je geen eetlust dan twee.
Voel je je heelemaal onlekker,
dan ’s avonds een stijven grog en naar bed.
Ziedaar! dat is naar mijne meening een kort begrip van de geneeskunde.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

106e kb 5 Jeneverbesen

Jeneverbes, foto Radbak (Nederlandse Wikipedia)

 

 

Heide
Eeuwenlang maakten monniken naast bier en wijn ook kloosterbittertjes en likeuren. Ze lieten heilzame kruiden, voor een deel afkomstig van de heide, op alcohol trekken. De etherische oliën van de gedroogde planten en kruidendelen, zoals bladen, stengels, wortels, schors, bloesems of zaden, losten in de jenever of brandewijn op. De suiker werd toegevoegd voor een lekkere smaak en als medicijn. It Fryske Gea noemde in 2013 de Juniperus communis of jeneverbes nog in haar inventarisatie van planten in het gebied van de natte Liphústerheide en zandverstuiving. De jeneverbes werd en wordt nog gebruikt om jenever te maken. Er groeien meer kruiden op de heiden, die voor een deel voor bittertjes gebruikt kunnen worden, en ook wordt er nog heidehoning gehaald, waarmee heidebittertjes vaak gezoet werden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
106e kb 7 Peijeslokje sep 2015 004b

Peijeslokje, Sligro Drachten, foto auteur

 

Peije slokje
Het Peije slokje, een Koffie likorette of Kruidenlikorette in heupflakonfles heeft een beeldvullende foto van Peije aan de vaart in Drachten. Peije en de maker van het beeld, Mindert Wilstra, zijn beschreven in de Kunst & Erfgoedrubriek in het Pluskrant Magazine
(september 2015, pagina 18-19). Het originele beeld van Mindert stond in Schouwburg de Lawei, daarnaast kwam er een bronzen versie in de winkelstraat in het centrum. Die Peije, naamgever van Stichting trekharmonicamuziek Peije, staat nu bij de vaart waar deze laatste speelman van De Friese Wouden harmonica speelde. Hij was in heel Friesland bekend.


Lippenhuizen, Drachten, Aldtsjerk 2016, ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

Bronnen, foto’s  Itfryskegea.nl; Keunstwurk.nl; RCE.nl; dbnl.nl