enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

130e kb 1 Vrij ned voor vrije neds1945

Vrij Nederland voor vrije Nederlanders, 49 x 34 cm (klein scheurtje m.b.) Kunstdruk Luit & co. Amsterdam, ca 1945.

Voordat we 5 mei vieren is er op 4 mei de Nationale herdenking. Deze is breder dan vroeger: we herdenken allen de burgers en militairen die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties. Anders dan na de Tweede Wereldoorlog zijn er nu voorzieningen voor hun nabestaanden. Meteen na de oorlog zorgde Stichting Friesland 1940-1945 voor weduwen en minderjarige kinderen van gesneuvelde verzetsstrijders, alleenstaande minderjarige wezen van verzetsslachtoffers, invalide verzetsmensen en ouders van omgekomen verzetsdeelnemers/kostwinnaars.


130e kb 2 NedLeeuw kon wapenKoninkr.der Ned.n 1907

Koninklijk Wapen van Koninkrijk der Nederlanden, getekend in 1907, met Nederlandse Leeuw.

Nieuwe wetten
Er waren nauwelijks sociale voorzieningen. Veel nabestaanden van omgekomen verzetslieden hadden vrijwel geen inkomsten. De stichting sprong financieel bij met een volledige inkomen of vergoeding van ziektekosten of studiefinanciering voor kinderen. Later nam de overheid de uitkeringen over. In 1947 trad de WBP, Wet Buitengewoon Pensioen in werking en in 1957 de landelijke AOW. De Stichting had toen al elf jaar nabestaanden van in het verzet omgekomen mannen en vrouwen financieel en immaterieel bijgestaan. Van de 327 verzorgden in 1945 zijn er nu nog enkele tientallen.


130e kb 3 Ned. leeuw toorts foto gvr

De Nederlandse leeuw op de toorts, in aan de vlam aangepaste vorm met zwaard en pijlen. Foto Gerhild van Rooij

Onderhoud
Door het overlijden van de eerste lijn nabestaanden ontbreken er soms namen van rechthebbenden in de administratie van begraafplaatsen. De stichting voorkomt als rechthebbende van 78 graven dat deze geruimd worden. De toortsen met bovenaan de Nederlandse leeuw en daaronder de Friese tekst en de bijbehorende grafstenen die Stichting Friesland 1940-1945 bekostigde, liet vervaardigen en plaatsen, moesten, net als andere kunstwerken en monumenten, onderhouden worden. De stichting bood nabestaanden aan dit te doen wat de meesten aanvaard hebben.

130e kb 4 mei ovn2juni45

De Nederlandse Leeuw op Ons Vrije Nederland, 2 juni 1945

Overdracht
De graven werd regelmatig geïnspecteerd en bij geconstateerde gebreken gaf de Stichting opdracht om die te verhelpen. De grafverzorging was kostbaar en daarom werden begin jaren zeventig tariefafspraken gemaakt met de N.V. (later B.V.) Friesland Onderhoudsdienst Grafwerken om onaangename verrassingen te voorkomen. Inmiddels heeft de provincie Fryslân het onderhoud van de graven overgenomen en ziet Stichting Friesland 1940-1945 erop toe of de afspraken hieromtrent worden uitgevoerd.


130e kb 5 af ontw Gerard Kordt coll70jr st 40.45Letterstuk
Bij de toorts met al of niet gezwarte tekst, * ontwierp Ir. Marius Frans Duintjer een horizontale steen, het letterstuk dat de familie van de overledene van een opschrift kon voorzien. Naast de naam, data en plaats van geboorte- en sterven, ook wel een verwijzing naar een Bijbeltekst, toevoeging van de familie en vermelding hoe de verzetspersoon omkwam. Deze grafstenen liggen aan de voet van de toortsen op gras, grind of aaneengevoegde gebroken tegels.


130e kb 6 Friese tekst op toorts duintjerTekst
De vereniging had ook een wedstrijd* uitgeschreven voor de Friese tekst op het herdenkings- en grafmonument. Volgens de jury – met daarin Ype Poortinga – was de tekst van J. de Vries uit Balk ‘een waardig getuigenis van het Friese volkskarakter, waarin hoekigheid samengaat met lyrische zachtheid’. Een van de voorwaarden was dat deze bekroonde spreuk in het ontwerp moest worden opgenomen en aan de voorzij van de toorts staat.

FALLEN YN ‘E STRIID
TSJIN ÛNRJOCHT EN SLAVERNIJ
DAT WIJ YN FREDE FOAR
RJOCHT EN FRIJDOM WEITSJE’
In Nederlands: Gevallen in de strijd tegen onrecht en slavernij, dat wij in vrede voor recht en vrijheid waken. Dit waken is ruim 70 jaar later nog actueel. De oproep daartoe was - volgens de jury ‘een welkome aanmaning voor het nageslacht’.

 

                                                                                                                                                                               De toorts van Duintjer, me Friese tekst

 

130e kb 7 aff 31.845 1e Nat herd os asd

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Affiche collecte Stichting 40-45 op 31 augustus 1945, Koninginnedag 1945. Die dag werd in het Olympisch Stadion in Amsterdam de eerste nationale herdenking voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog gehouden.

Meer
Op de contactdag van Stichting Friesland 1940-1945 in 2016 in De Lawei in Drachten benadrukte (secretaris) Piet Wijbinga dat de 70-jarige stichting de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend wil houden. Na aanpassing van de statuten in 2012 konden maatschappelijke projecten op het gebied van oorlog en vrede financieel ondersteund worden zoals uitbreidingen van het Kazemattenmuseum (Kornwerderzand) en Fries Verzetsmuseum (Leeuwarden) en de film “Er reed een trein naar Sobibor”. Nieuwe initiatieven blijven zinvol omdat daarmee de geschiedenis steeds opnieuw in de huidige context geplaatst wordt.

Drachten, Leeuwarden, Kornwerderzand, Aldtsjerk, 2017 ©Gerhild van Rooij

*Zie 128ste kunstrubriek Vrijheid en toortsen, 13.04.2017, pluskrant.nl

Bronnen
www.friesland19401945.nl/graven/graven.html Graven verzetshelden Stichting Friesland 1940-1945
Frank de Olde, ‘Stichting Friesland 1940-1945, herinnering aan oorlog levend-houden’, april 2016, http://www.drachtstercourant.nl
Kazematen Museum, Kornwerderzand
Bauke Boersma. 65 jaar Stichting Friesland 1940-1945, een verleden met toekomst, 5 mei 2011, Leeuwarden, Stichting Friesland 1940-1945
Bauke Boersma. En de Toortsen blijven branden. Geschiedenis van de Vereniging Friesland 1940-1945, 2007, Leeuwarden, Stichting Friesland 1940-1945
Van Ginkel, R. (Rob), Rondom de Stilte – de Herdenkingscultuur van Nederland, 2011, pp. 106 – 107.
Cusveller, E. (Elien) (2013) Verbeeldingen van het verleden - over de vormgeving en betekenisgeving van de Tweede Wereldoorlogsmonumenten in Leeuwarden. Master thesis, Kunstgeschiedenis (Master), pp. 28-31
https://www.spanvis.com/lemmer/oorlog-lemmer-lemsterland/straatnamen-zijn-ook-monumenten/sta-een-ogenblik-stil
http://www.4en5mei.nl (monument toortsen, herdenken)
http://www.dodenakkers.nl/oorlog/begraafplaatsen/34-leeuwarden.html
http://www.jenneken.nl/bekijk/onsvrijenederland-1945.htm
https://www.st4045.nl/70-jaar-stichting-beeld
http://www.sportgeschiedenis.nl/nieuws/2015/08/31-augustus-1945-eerste-nationale-oorlogsherdenking-in-het-olympisch-stadion/
Zie Gerhilds Kunstrubrieken over monumenten met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog
70 Drachten en monument aan Stationsweg ,di 16.02.2016,
71 Joods Monument en Manger-Cats, Drachten, do 25.02.2016,
82 Van der Kreek monument Gorredijk 1, ma 02.05.2016
83 Monument Nicolaas van der Kreek, Gorredijk 2, wo 04.05.2016
104 Gedicht, hand en een ster, vr 21.10.2016
105 Jobs Wertheim, beeldhouwer en kunstpromotor, di 25.10.2016
124 Gevelsteentje uit vlammen herrezen, do.16.03.2017
127 Glenn Priester, vrijheid en de zee (Indië), do 13.04.2017
128 Vrijheid en Toortsen 1, do, 21.04.2017
En in Pluskrant Magazine in Gerhilds Kunst & Erfgoedrubriek:
Henk Puts. Een woord voorbijgaan of stilstaan? juni 2017

129e kb 1 IMG 9612b kopie

Willem Alexander gegraveerd op bol ©foto auteur

 

Roelie Woudwijk
Roelie Woudwijk uit Opeinde is in 1967 geboren en werd na een opleiding mode en kleding en verkorte opleiding bouwkunde een autodidacte beeldhouwer. Ze trad daarmee in de voetsporen van haar vader, de Drachtster beeldhouwer Anne Woudwijk, van wie vele beeldbepalende figuren de openbare ruimte van Friesland sieren. Roelie ontwierp en maakte ook vele beelden en monumenten van natuursteen en geeft regelmatig lezingen over haar werk.

 

129e kb 2 IMG 9611 kopie

Kroningsbank ©foto auteur

Vorm
Veel van haar beeldhouwwerken hebben een gesloten geabstraheerde vorm. Ze werkt ambachtelijk en haalt met hamer en beitel uit de steen wat ze wil uitdrukken. Met haar kunstwerken wil Roelie een verhaal achter de vorm zichtbaar en invoelbaar maken. Het ambachtelijk creëren van haar kunstwerken geeft Roelie fysiek en emotioneel een goed gevoel. Veel van haar beelden en monumenten die ze in opdracht van particulieren, bedrijven en overheden creëerde hebben geschiedenis, mens en maatschappij tot onderwerp.


129e kb 3IMG 9613 kopie

Schaduwportret Beatrix op bol. ©foto auteur

Oranje Comité Drachten
Roelie drukt daarbij ook heel diverse menselijke emoties en relaties uit en dat geldt ook voor haar Kroningsbank in Drachten, de hoofdplaats van Smallingerland. Het werk markeert de Nederlandse troonswisseling op 30 april 2013 en is stoer en verfijnd uitgevoerd. Het Oranje Comité Drachten gunde de inmiddels bekende beeldhouwster Roelie Woudwijk datzelfde jaar de opdracht voor het maken van een monumentaal kunstwerk ter ere van de abdicatie van Koningin Beatrix en de daaropvolgende kroning van Koning Willem Alexander.


129e kb 4IMG 9614 kopie

Tekstrand Kroningsbank. © foto auteur

Onthulling
Het kunstwerk van Roelie Woudwijk is tegelijk een kroon en een ronde bank. Het werk staat op het pleintje bij De Drift en Zuidkade bij de Grote Kerk tussen historische en nieuwere bouwwerken in. Ruim een jaar later, juni 2014, is Roelies kroningsbank op feestelijke wijze onthuld. Jan Klaver van het plaatselijke Oranje Comité gaf na zijn woord van welkom Nieske Ketelaar, de locoburgemeester van de gemeente Smallingerland, gelegenheid om het kunstwerk officieel te onthullen door het laten zakken van een veelkleurig doek.


129e kb 5 IMG 9618kopie

Signatuur Willem Alexander op Kroningsnbank. ©foto auteur

Bruinsma
Het bleef niet bij die officiële handeling en toespraken. Klaas Bruinsma uit Drachten, één van de meest gerenommeerde Friese vertalers, droeg zijn speciaal voor de onthulling geschreven Fries gedicht voor.

Hjir is ús foarst mei ’t monumint bekroane.
Dit keunstwurk kin Roelie har jeften toane.
It hert fan Drachten sprekt yn taal fan stien:
ús mienskip hat respekt foar foarsten en ikoanen.”

(Hier is onze vorst met ’t monument bekroond.
Dit kunstwerk kan Roelies gaven tonen.
Het hart van Drachten spreekt een taal van steen:
onze gemeenschap heeft respect voor vorsten en iconen.)

129e kb 6 IMG 9620b

Kroningsbank op plein. ©foto auteur

Symbolen
Roelie is sinds 1999 naast beeldhouwer, freelance graveerder, een techniek die fysiek iets minder zwaar is dan het beeldhouwen. De techniek van het graveren paste ze ook toe in haar kroningsbank. De bol bovenop de kroon of kroningsbank staat volgens de kunstenaar symbool voor, ‘De Koning maakt deel uit van het volk.’ De zes elementen van de bank zijn van de steensoort dolomiet gemaakt en vormen samen met die granieten bol de kroon. Die gepolijste granieten bol draagt aan één kant een gegraveerd portret van Koning Willem-Alexander en aan de andere kant een schaduw- of silhouetportret van voormalig Koningin Beatrix. In de bol spiegelt ook de omgeving, je ziet de huizen, kerk of de lucht en bijvoorbeeld ook passerende personen, die bol verbindt.

129e kb7 IMG 9617 kopie

Signatuur Beatrix. ©foto auteur

Teksten
De dolomieten kroon staat op een ronde granieten plaat, die het kunstwerk functioneel maakt als ronde bank. Als daar veel mensen opzitten is het of de koning erbij zit en zo deel uitmaakt van de bevolking. Op de gepolijste rand van de granieten beitelde de kunstenaar in reliëf teksten uit. Aan de ene kant staat: 30 APRIL 2013 KONING WILLEM-ALEXANDER uitgebeiteld en aan de andere: 30 APRIL 2013 TROONSWISSELING. In diezelfde rand staan de handtekeningen van voormalig koningin Beatrix en de huidige Koning Willem-Alexander.”

Drachten, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij
Bron:
‘Kunstwerk onthuld in Drachten’, Wâldnet, zo 29 juni 2014
‘Ik werk met hamer en beitel’, Dagblad van het Noorden, 4 maart 2010

128e kb 1 leeuw ere begraafpl

De leeuw op de toorts op de begraafplaats in Leeuwarden

 

In het straatbeeld, in openbare parken en op beladen locaties waar ten gevolge van oorlogshandelingen slachtoffers vielen bij bruggen, wegen, waterwegen of particuliere, bedrijfs- en overheidsgebouwen en in het veld en bossen herinneren monumenten aan wie er vielen voor de vrede. De Herdenkingen Friese Bevrijdingsdag 15 april en de Nationale Herdenking 4 mei vinden plaats bij monumenten die tussen 1940-1945 gevallenen memoreren en de in 1945 herkregen vrijheid.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

128e kb 2 opeinde 4graven

Toortsen op oorlogsgraven in Opeinde

Toorts¬
In deze beelden, groepsbeelden en reliëfs voor vervolgden, weggevoerden, verzetshelden en burgerslachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog zie je vaak een toorts of lichtfakkel die ook het symbool is van de Stichting 4 en 5mei. In Friesland herinneren op 84 graven stenen toortsen op de terpen voor gevallen verzetslieden. Ze lijken op obelisken of gedenknaalden omdat ze ook vierkant zijn en van steen, maar de toortsen worden niet naar boven toe iets dunner en eindigen ook niet met een stompe piramidevormige punt. De twee meter hoge stenen toortsen hebben bovenaan een sluitstuk in de vorm van een geabstraheerde gebeeldhouwde vlam.

128e kb 3 opeinde gerardus wagenaar

Detail viervoudig grafmonument in Opeinde

Afspraak
In die vlam is aan de voorzijde een diepreliëf vlak gebeiteld met daarop de Nederlandse leeuw. Deze Friese toortsen zijn uit solidariteit voortgekomen en vormen samen een over Friesland uitgestrekt groepsmonument van saamhorigheid tot over de dood. Drie dagen na de bevrijding van Friesland werd de Vereniging Friesland 1940-1945 opgericht om de belangen te behartigen van nabestaanden van omgekomen verzetslieden. Het verzet bestond vooral uit jonge mannen, die vaak net een gezin hadden gesticht en zij hadden samen afgesproken: “Als er met één van ons iets gebeurt, zal de rest voor de nabestaanden zorgen.”

128e kb 4 bakkeveen hempenius tow

Graf man en vrouw in Bakkeveen

Dankbaar
Iedereen die op enigerlei wijze betrokken was geweest bij het verzet tegen de bezetter kon lid worden van *Vereniging Friesland 1940-1945, die het als haar plicht beschouwde om bij de graven van gevallen verzetsstrijders monumenten te laten plaatsen. Dat getuigde van dankbaarheid voor het offer dat de overledene had gebracht. De vereniging schreef samen met de Commissie Oorlogsgedenktekenen 1940-1945 een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een Friese gedenksteen om te plaatsen op graven van hen, die in de jaren 1940-1945 hun leven gaven voor vaderland, vrijheid en recht.


128e kb 5 duimtjer

                                                                                                                                                       Portret Duintjer (schatkamer.nai.nl)

 

Duintjer
De keuze viel februari 1946 op het toorts-ontwerp van de Amsterdamse architect Marius Frans Duintjer (22 december 1908 – 2 mei 1983), die in de oorlog drie concentratiekampen overleefde.. Het maken van die toortszuilen en het inrichten van de bijbehorende graven werd uitbesteed aan een combinatie van tien Friese steenhouwers. De nog actieve Stichting Friesland 1940-1945 in Drachten en vanaf 1947 in Leeuwarden, was de uitvoeringsorganisatie van de gelijknamige vereniging en betaalde het maken en plaatsen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


128e kb 6 ureterp wiebe ge de boer

Graf in Ureterp

Collecte
Onder de leus: Hun offer eischt uw offer, werd vlak na de oorlog in korte tijd vijf miljoen gulden opgehaald via collecte met onder meer melkbussen die door al het kleingeld vaak niet meer te tillen waren. Twee derde van het bedrag ging naar Stichting Friesland 1940-1945, een derde naar Stichting Sneek 1940-1945, die zich over de nabestaanden van verzetsmensen in het (zuid)westen van Friesland bekommerde. De vereniging zamelde ook geld in via de reizende tentoonstelling: Strijdend Friesland  en de opvoering van het taferelenspel: Den Vaderlandt Ghetrouwe. De Stichting wierf donateurs met wervingsacties, affiches van Jan Hallema, folders, advertenties en via de radio.

 

                                                                                     ≈


128e kb 7. 1935 Marius Duintjer

Marius Duintjer in zijn werkkamer omstreeks 1935 (Bron: Architectenbureau Duintjer - 2003)

 

1948
De zuilen alleen al kostten zeshonderd gulden per stuk. De plaatsing van de grafmonumenten nam veel tijd in beslag. Er was na de oorlog materiaalschaarste en ontwerper Duintje stelde hoge eisen waaraan het grafmonument moest voldoen. De vervaardiging van de toortsen nam veel meer tijd dan voorzien. Niet alleen het handmatig hakken van de zuil met sluitstuk, maar ook het letterhakken is arbeidsintensief, zeer secuur werk dat fysiek en mentaal veel vraagt van de uitvoerder. De meeste zuilen werden in 1948 geplaatst, vaak met een kleine ceremonie erbij.


In deel 2 Tekst op toortsen, bijstand nabestaanden.
Aldtsjerk, Drachten, 2017, ©Gerhild van Rooij tekst en foto’s

*Deze werd in 2010 opgeheven, de taken zijn overgenomen door de gelijknamige stichting.
Bronnen in deel 2

127e kb 1 20GP Gevangen zeeluchtland sch

Gevangen landschap in klankschaal

Zaterdag 15 april is de officiële Friese Bevrijdingsdag, de dag waarop met schoolkinderen in Friesland wel gevierd wordt dat hun provincie in april 1945 al was bevrijd. In onze Galerie Bloemrijk Vertrouwen (GBV) in Aldtsjerk kiezen we in de periode met deze datum en 4 en 5 mei, Nationale Herdenking en Bevrijdingsdag, een expositie die daarop aansluit. Dit jaar de kleurrijke, uitbundige expositie met schilderijen en schilden op moerbeiblad of –papier van beeldend kunstenaars Glenn Priester.

127e kb 2 DSC 7727

Links: gevangen landschappen, daarboven getijden; rechts wortelvormen, daarboven staartje. Foto auteur.

Reeksen
Hij brengt reeksen: Gevangen landschappen, op moerbeiblad, al dan niet gevat in glanzend metalen of koperen frames, draadmanden en kommen of (klank)schalen. Ze zijn aan de wanden of in de ruimte geplaatst en een vervolg op een eerder in GBV getoonde vloerinstallatie Tabula Rasa op geschept papier met repeterende rood- en geelkoperen vormen die aan zijn geboorteland deden denken. De in 1950 in Jakarta geboren kunstenaar exposeerde eerder ook manshoge Aziatische poorten van roodkoper en ander metaal in GBV. Nu staan er twee even robuuste en sierlijke ‘Wortelvormen’, metalen en rubberen water-, buiten- of binnen-objecten.

127e kb 3 0145b Getijde Glenn

Getijde . Foto Priester.

Immigrant
Priester is opgeleid aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag, waar vanuit westers perspectief gewerkt werd. Daarna vervolgde hij zijn opleiding aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen die studenten liet kennismaken met kunstopvattingen uit meer continenten, waaronder Azië. Glenn studeerde ook nog kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is een immigrant uit Indië, een land dat niet meer bestaat en Indonesië is geworden. Zijn levensverhaal sluit aan bij de immigrantenstroom ten gevolge van oorlog in onze tijd.

127e kb 4 Glenn Priester mini drijfobject

Wortelvorm, binnen-, buiten- of waterobject. Foto Priester.

Glenn Priester
Toen hij vijf jaar oud was, moest het gezin waarvan hij deel uitmaakte Indië verlaten. Na de zeereis brachten ze lange tijd door in opvang in onder meer Drenthe, een voor een Indisch kind in alle opzichten vreemde omgeving. Er was geen aansluiting met de bevolking, die raar aankeek tegen die ‘buitenlanders’. In Priesters nieuwste werk is - evenals in werk in eerdere solo- en duo-exposities in GBV - de zee een belangrijk onderwerp. In ‘Gevangen landschap’ zijn zeegezichten en strand in Nederlandse of Indische kleuren geschilderd op moerbeipapier, en in omhulsels gevat. De zee verbindt Nederland met Indië, vertegenwoordigd door moerbeipapier, dat oorspronkelijk uit Azië komt. Priester woonde in Den Haag, daarna in de Hoeksche Waard en tegenwoordig in Zeeuws-Vlaanderen, nabij de zee.

127e kb 5 11 0415 schild glenn14.49.05

Schild. Foto Priester.

Schild
In zijn werk weerklinkt Indië ook in rituele schildvormen, Indisch cultureel erfgoed. In verhalen verschansen mythologische helden zich (dansend) achter een schild waarmee ze aanvallen afweren. Een eerdere in GBV getoonde schildenserie van beschilderd en geoxideerd zink en koper krijgt nu een vervolg met een vijfluik metalen schilden (45 en 55 cm hoog) bedekt met beschilderd moerbeiblad. Twee monumentale schilden (64 en 66 cm hoog) met kwetsbaar moerbeiblad en papier zijn wit en voor een deel transparant. Er ontstaat een licht en schaduwspel, evenals in de drie witte Getijden (100x120 cm) van moerbeiblad. Het zijn eerder abstracte vormen dan schilden. Voor de kunstenaar komt daarin de westerse kunstopvatting zoals hij die aangereikt kreeg op de kunstacademies samen met de oosterse die in hem verankerd ligt.

127e kb 6 staartjes DSC 7729 kopie

Staartjes, op achtergrond gevangen landschappen. Foto auteur.

Feestelijk
Tot slot zijn er reeksen ronde vormen aaneengeregen op de wand en ronde vormen op omgekeerde, gekleurde taartvormen. Helemaal feestelijk wordt het hoog aan de wand met ‘Staarten’ tot circa 60 cm lang en 18 cm breed. De twee of drie lagen moerbeiblad in verschillende kleuren hangen aan gebogen amuselepels als organische vaantjes of gebedsvlaggen bij Aziatische tempels. Ze zijn onbeschreven, het gaat om ritme, kleur en structuur (moerbeiblad). Kleur om te genieten als tegenstelling tot een beklemmend, terneerdrukkend grijs en donker (oorlogs-)immigrant verleden; het je land, geschiedenis en dierbaren achterlaten. Vluchten, verscheurd voelen, onzekerheid, nergens thuis zijn. Glenn viert de vrijheid en in zijn werk de synthese van de twee werelden waartoe hij behoort.

Aldtsjerk, Hoofplaat (Zeeland), 2017 ©Gerhild van Rooij,
www.GBV-artgallery.nl, Van Sminiaweg 70, Aldtsjerk
© foto’s kunstenaar en auteu

126e kb 1 Jongeling essen HdL fo gvr

Jongeling, essenhout, Henk de Lange. Daaronder drie persturven in Museum Opsterlân. ©Foto auteur.

De expositie (Z)onderdak omvat naast werken van Bruin van der Duim en Alie Popkema, beelden van Henk de Lange. In zijn atelier in Gytsjerk, waar je door openslaande deuren over de Wielen uitkijkt, vertelt hij over kunst, installaties en het begeleiden van kunstprojecten. De beeldhouwer-schilder voltooide net de Radiokunst voor ‘Teatrale kuier It paad nei frijheid’ met verhalen over de Tweede Wereldoorlog in Tytsjerk die daar van 6 t/m 9 april in beeld worden gebracht. Bij deze theatrale wandeling, Het pad naar vrijheid, speelt zijn installatiekunst een belangrijke rol.


Oud
Voor het museum maakte hij beelden van hout, ijzer en turf, materiaal dat hij ook in installaties voor diverse projecten gebruikt. De turven zijn oud. Een deel ervan is aangekocht nadat bij een verbouwing dit oude isolatiemateriaal is verwijderd. In een tweede atelier bovenin zijn huis dat aan de andere kant van het terrein van de voormalige Zuivelfabriek in Gytsjerk aan de weg ligt, tekent en schildert hij en bereidt er op de computer diverse projecten voor. Dat kan niet in dezelfde ruimte waar beelden en installaties gemaakt worden, daar stoft en stuift het te veel.


126e kb 2 HdL turf at f G v Rooij

Atelier. Henk de Lange houdt drie turfsoorten vast. ©Foto auteur

Turf
De turven liggen op soort: de lichtste, gewone turf, de bolsterturf met lossere structuur die op een grof brood lijkt en de donkerste, keiharde persturf die zeer compact is. Er kan een tak of wortel in de turf zitten, waardoor de vorm onder je handen breekt als je in zachte soorten snijdt of zaagt of in harde hakt. De landloper met karakteristieke kop, als een poppenkastfiguur of masker, bestaat uit alle drie turfsoorten met hun eigen kleur en structuur. Evenals bij de grote werken bestaat hij uit turven die verbonden zijn. Daarnaast staat: Vluchtelingen van turf en rondijzer, ook speciaal voor (Z)onderdak gecreëerd.


126e kb 3 vluchtelingen turf HdL fo gvr

Vluchtelingen, rondijzer, hout, turf, Henk de Lange. ©Foto auteur.

Stilte
Henk de Lange is geboren in een arbeidersfamilie in Drenthe en heeft nog meegemaakt dat er turf gestookt werd en gezien hoe zwaar turf winnen was. Toen hij in Ierland artist in residence was, werd daar turf gestookt. De kunstenaar liep er door uitgestrekte veengebieden en ervoer een diepe stilte, alsof de bodem alle geluid in zich opzoog. De bewegende ondergrond in die ruimte en je alleen op die plek oriënteren maakte van alles los, waardoor hij weer terug (in 2010) met turf wilde gaan werken.


126e kb 4 gewone bolster persturf Gv Rooij

Gewone turf, bolsterturf en persturf. ©Foto auteur.

Hogerop
Anders dan in Dionne ten Busschens gepolijste peatart laten de beelden van De Lange de structuur van turf zien. In Vluchtelingen staan op een basis van hout rondijzers met hele turven nog in tact als stapels of stoeken om turven te drogen. In het voor hemzelf emotionele beeld worden de turven ruwe poppetjes, mensen uit het veen, voor wie er geen ander werk dan turfwerk was en die soms als landloper (omdat er geen geld te verdienen viel) hun leven moest beteren in een veenkolonie. De Langes Vluchtelingen willen aan het slecht betaalde turfwerk ontsnappen en hogerop komen.


126e kb 5 landloper

Landloper, samengesteld uit diverse turfsoorten. ©Foto auteur.

IJskoud
De kunstenaar maakte voor Mythe van de natuur in Drenthe een tempel van turfpilaren (rondijzer en turf) die sinds 2013 in Nagele nabij de Zuidermeersdijk staat. Museum Opsterlân ontdekte De Langes turfkunst na een oproep op stipe.nl en gaf hem opdracht werk te maken voor (Z)onderdak. Die turfbeelden maakte hij in de winter van 2016-17 in het ijskoude atelier. Dat was zo groot, dat hij zijn caravan daar kon stallen om er zijn handen te warmen. Die caravan blijkt één groot graffiti-design van zijn hand, gemaakt toen hij het Mienskip project leidde voor ECW Westeinde (Community art in kader van Leeuwarden 2018, Culturele Hoofdstad).


126e kb 6 folderbb

Info expositie Museum Opsterlân.

Bezem
Boven de persturven staat in een vitrine nog De Langes essenhouten beeldje, gesneden uit een rechte ronde bezemsteel. Wanneer er geen (seizoens-)werk was, bonden plaggenhutbewoners en turfwerkers wel bezems van op de heide en bij moerassen verzamelde plaggen en twijgjes en staken daarin takken als steel.
Gerdyk, Gytsjerk, Aldtsjerk, ©Gerhild van Rooij tekst en foto’s


Bronnen
http://www.dorpshuistytsjerk.nl/activiteiten/
www.museumopsterlân.nl
www.henkdelange.com

 125e kb 1 Zonderdak suver gvr

Vijf keer Dak- en Thuisloos. Van der Duim: Suver. Alie Popkema. Foto auteur

T/m 30 april brengt Museum Opsterlân portretten met tekstflarden van Bruin van der Duim uit Ureterp. Ze heten allemaal Dak- en Thuisloos. Er staan albasten beelden bij van Alie Popkema uit Bakkeveen. Die heten: Ferrane (versmelting), Oerjefte (overgave), Underhûds (onderhuids) en vier beelden vormen: Wurding (in progress, wording). Toen Van der Duim en Popkema hun werken exposeerden in Kunstkamer Marum vonden ze de beelden van kwetsbare, krachtige en beschadigde vrouwen perfect aansluiten op de mannenportretserie: (Z)onderdak. Deze expositie zwerft van de ene naar de andere locatie.

125e kb 2 Framed2 foto gvr

Framed 2, Alie Popkema. Foto auteur

Geheel
In het museum zijn meer beelden van Popkema van albast, speksteen of serpentijn, vaak met één ongepolijste rand of oneffenheid in het gepolijste deel, en gecombineerd met oud hout of ijzer. Interessant zijn: Framed I-II, van wit albast op zwart geschilderd doek. Er zijn ook werken van turf, ijzer en hout van Henk de Lange (Gytsjerk)*. Henk, Alie en Bruin hebben een thuis, werk, erkenning en hebben zich zo ontwikkeld dat ze zich beeldend kunnen uitdrukken. Een heel ander levensverhaal dan dat van de daklozen die vertelden: “Ik ben zwerver. Ik leef van dag naar dag. Ik ben de weg kwijt, die ik niet eens ken” of “Na drie keer een herseninfarct kan ik nog amper praten. Schrijven helemaal niet meer, geen werk meer, aan de kant gezet.”

125e kb 3 zonderdak bikwurk gvr

Vijf keer Dak- en Thuisloos. Van der Duim Bilwurk, Alie Popkema. Foto auteur

Lopen
De portretserie op papier is gemaakt met inkt, frituurvet en bleekwater; materialen die elkaar afstoten en rauwheid en kwetsbaarheid geven die de getekende levens kenmerken. De kunstenaar ontmoette de geportretteerden tijdens zijn vrijwilligerswerk in dak- en thuislozencentrum Het Passion. Hun autobiografische teksten zijn samengebalde levensverhalen vol pijn, onmacht en hoop. “Mijn intens verdriet, gebroken. Nu weer opstaan en lopen.” De moed is er, maar wat een inspanning zal weer opstaan en voluit leven vergen. “Ik zat in het vreemdelingenlegioen. Maar nu ben ik ziek. Ongeneeslijk. Ik raak in paniek. Ik voel me angstig.” Een man die misschien ooit onverschrokken vocht, leven en dood zag? Dankzij de kunstenaar ontmoeten we zijn ogen, zien we zijn houding.

125e kb 4raam3 piano gvr

Dak- en Thuisloos, pianospelen, Van der Duim. Foto auteur.

Piano
De serie is een levensgrote vraag: Waarom pijn, ziekte, onmacht, pech, keuzes die zich tegen iemand keren en mensen wegjagen, opvoeding of milieu als obstakel voor kansrijk, gelukkig leven? Wie door wat dan ook ontregeld raakt en niet herstelt, leeft vaak met angst als loodzware last. Dat zie en lees je: “Ik ben zwaar autistisch. Ik heb drie studies niet afgerond. Vanaf mijn geboorte geestelijk mishandeld. Ik ben in de war. Ik leer mijzelf piano spelen.” De piano als symbool voor overwinning, talent, het leven in eigen hand nemen en er uitdrukking aan geven.

125e kb 5 gvr wil ze terugwinnen

Dak- en Thuisloos, wil ze terugwinnen, Van der Duim. Foto auteur

Anders
Daarvan verstoken zijn is zwaar: “Mijn leven bestaat alleen uit werken, vanaf mijn 17de jaar. Ik weet niet meer wat ontspanning is. Ik werk, ik werk kan niet meer”. Er is ook hoop in: “Ik ben mijn baan kwijtgeraakt aan de drugs, dealen. Vrouw, kinderen, alles kwijt. Ik wil ze terugwinnen. Ik daagde iedereen en alles uit wat schijnheilig was. Drugs maakten me agressief. Ik weet nu wie ik ben!” of “Werk was belangrijker dan m'n gezin. Scheiding! Wanhoop en drugs kwamen. Het moet anders, het kan anders!”

125e kb 6 beeld popkema bruin

Dak- en Thuisloos, opstaan, lopen. Van der Duim, ûnderhuds. Alie Popkema. Foto auteur

Vooruitzicht
En dan zijn er nog de mannen die toeleven naar een karwei, de natuur, het verwezenlijken van een droom: “Drugsproblemen, longontsteking. Ik ben doodop. Ik doe de was voor iedereen. Ik ben autistisch, zonder structuur lukt het me niet. De natuur is de enige plek waar ik niet hoef na te denken, alleen maar verwondering. Ik kom uit de bouw. Mijn drugsgebruik heeft mijn gezin verwoest. Ik wil weer opbouwen. Na het overlijden van mijn vrouw raakte ik aan de drugs. Ik ben nu clean. Ik wil een huis bouwen in Afrika.” Het maakt niet uit waar de zingeving vandaan komt en hoe totale uitzichtloosheid vermindert, wie daaraan ontstijgt, heeft geluk en is een held.

*Museum Opsterlân is Eerste Paasdag gesloten en Tweede Paasdag geopend van 13 - 17 uur.

Donderdag 6 april geeft Bruin van der  Duim een lezing over zijn ontmoetingen met de daklozen die hij portretteerde en het ontstaan van de expositie, zie www.museumopsterlan.nlGorredijk, Aldtsjerk, ©Gerhild van Rooij

*zie 126ste Kunstrubriek Henk de Lang

124e kb 1 Het Parool

De krant der bevrijding

De laatste oorlog op ons grondgebied werd mede dankzij Amerikanen en Canadezen bijna tweeënzeventig jaar geleden beëindigd. Grote en kleine monumenten herinneren aan de tijd dat naast strijd om de vrijheid te heroveren, bepaalde levensovertuigingen, afkomst, geaardheid of geboden hulp, ook van bevrijders, de dood tot gevolg kon hebben. Naast monumenten zijn in ons land plaquettes en gevelstenen geplaatst die specifieke groepen, personen of gebeurtenissen uit deze en andere oorlogen en opstanden gedenken en waar, hoe en wanneer door wie er offers zijn gebracht voor de heroverde vrijheid. Vuur staat daarbij vaak symbool voor herrijzen.

 124e kb 2 de oerwinning 1948

 

Naam De Oerwinningen gevelsteen uit 1948 op gelijkmatige Wederopbouwboerderij in Opeinde

De Oerwinning
Een ingemetselde liggende tegel op de voorgevel van het woongedeelte van de boerderij met de naam De Oerwinning in gele tegels op de gevel, verbeeldt het herrijzen. Op de tegel op deze boerderij aan het Opeinder kanaal in Opeinde staat een vlammenzee en rijzende Nederlandse leeuw, ook wel ‘het wederopbouwleeuwtje’ genoemd. De cijfers 19 linksboven en 48 rechtsboven vormen het jaar waarin de steen is geplaatst en onthuld. De boerderij ligt 200 meter oostelijk van de oorspronkelijke boerderij de Oerwinning, een naam die waarschijnlijk ontleend is aan het voor agrarische doeleinden ontginnen van de heide.

124e kb 3 oerwinning tegel cl

Wederopbouwgevelsteen 1948 op De Oerwinning

Variant
Dit type herinneringsstenen zijn soms overgeschilderd, wit, ook wel zwart-wit, maar meestal hebben ze de oorspronkelijke kleur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Nederland ruim 8000 boerderijen verwoest. De wederopbouwstenen hangen naast of boven de hoofdentree of op een voor- of zijgevel van boerderijen en huizen die panden vervingen die verloren gingen door oorlogshandelingen als bombardementen of vernieling, brandstichting en opblazen ter verdediging of als represaille door de bezetter. Na de eerste verwoestingen in 1940 gingen de meeste boerderijen verloren tijdens gevechtshandelingen en bombardementen in de twee laatste oorlogsjaren.

Wederopbouw Boerderijen
In Friesland hangt deze steen in diverse gemeenten. Op 4en5mei.nl staat dat het monument 'De strijd bij Wellebrug' in Koufurderrige in gemeente Súdwest-Fryslân een ingemetselde gedenksteen van natuursteen is, met in reliëf de Nederlandse leeuw die uit de vlammen herrijst en 1947. Eenzelfde omschrijving is er voor de steen op een boerderij aan de Veldweg in Rinsumageest (Rinsumageast) in de gemeente Damwoude. De foto toont dat het dezelfde leeuw is als bij de Oerwinning. Deze is niet van natuursteen. De stenen zijn in oplage vervaardigd, volgens Joke Karelse (‘Wederopbouwarchitectuur Boerderijen’, 2011) van terracottta. Terra cotta betekent letterlijk 'aarde gebakken', gebakken klei dus: poreus, ongeglazuurd aardewerk van roodbakkende klei. Naast de rood/bruine was er een beige/gele variant zoals op de Oerwinning.

124e kb 4 koufurderrige strijd wellebrug

Wederopbouwgevelsteen 1947, in Koufurderrige

Brouwers Aardewerk
De tegels komen uit de fabriek die Willem Coenraad Brouwer (1877 –1933), keramist en lid van de Nederlandse Kring van beeldhouwers, had opgericht. Deze zoon van Nicolaas Brouwer, hoofd van een Leidse lagere school, en Antonia Coert, was opgeleid aan de Teekenschool in Leiden en werkte van 1894 tot 1898 in het atelier voor boekversiering en letters snijden van zijn zwager Loebèr. Vanaf 1898 ging hij in Gouda pottenbakken bij Goedewaagen waar hij een eigen oven had en rond 1900 sloot hij zich aan bij de kunstenaarsgroep rond ’t Binnenhuis. Een jaar later richtte hij zijn eigen keramiekfabriek Vredelust op en in 1905 heeft hij Vredelust omgezet in N.V. Fabriek Brouwer’s Aardewerk.

Architecturale keramiek
Vanaf 1906 maakte Willem Coenraad bouwaardewerk, tuinkeramiek en architecturale keramiek, o.a. voor het Vredespaleis in Den Haag. Hij werkte met beeldbepalende architecten als Berlage, Oud, Dudok en Wils en wordt beschouwd als vernieuwer op dit gebied. Zijn zoons Coen en Klaas werkten na de Eerste Wereldoorlog al in de fabriek en namen die na zijn overlijden over. De wederopbouw-leeuwtegel op de Oerwinning en soortgelijke tegels zijn tijdens en na de oorlog in hun fabriek in Leiderdorp uitgevoerd. Het vermelde jaartal verwijst bij een aantal stenen naar het jaar van de verwoesting van de oude boerderij.

124e kb 5Nijmegen Relief JUiterwaal voet toren CS

Jo Uiterwaal, reliëf vrouw met toorts, voet CStoren Nijmegen

Uiterwaal
Tijdens de Duitse bezetting is gekozen is voor de afbeelding van een Hollandse Leeuw.
Henk van de Weem (Mylls Heem) vermeldt als ontwerper Johannes Wilhelmus ‘Jo’ Uiterwaal. Deze beeldhouwer en meubelontwerper is op 21 mei 1897 in IJsselstein in een katholiek gezin geboren en in 1904 verhuisd naar Utrecht waar hij 11 juni 1972 stierf. Zijn vader was houtsnijder en van de negen kinderen werd zijn oudere broer Steph ook beeldhouwer. Uiterwaal leerde tussen 1912-1917 het vak van A.J. Dresmé bij wie hij op het atelier werk uitvoerde voor Mendes da Costa. Van 1918 tot 1920 volgde hij ‘s avonds de Kunstnijverheidsschool in Utrecht waar hij les kreeg van Willem van Leusden en handtekenen van heraldicus T. van der Laars en vaktekenen van architect C J. de Haas. Hij was dus onderlegd in heraldisch en architectonisch tekenen.

124e kb 6 gevelsteen 1940

Wederopbouwgevelsteen 1940

 

1940
Veenendaal lag middenin de frontlijn van de Grebbelinie en de daar gestelde inundaties, aangelegde stellingen en gebouwde kazematten veranderden Veenendaal in een vesting. De inwoners werden geëvacueerd en circa 150 woningen en boerderijen die voor de stellingen stonden werden mei 1940 door de Genie opgeblazen om schootsveld te verkrijgen. En daar kwamen dat jaar nog circa 250 boerderijen bij die tijdens gevechten werden verwoest of voor vliegvelden moesten wijken. Met het oog op de voedselvoorziening moesten deze zo snel mogelijk worden hersteld. Op 15 juli 1940 heeft de rijksoverheid daarvoor het Bureau Wederopbouw Boerderijen opgericht.

124e kb 7 Vrij Nederland Jubileumnr. Vrij

Bevrijding

BWB
Deze BWB viel onder het Bureau Ontruiming van het Rijksbureau voor Voedselvoorziening in Oorlogstijd, na de eerste oorlogshandelingen belast met herstel van het landbouw-productieapparaat. BWB moest zorgen dat er naast noodvoorzieningen, in regionale vormentaal gebouwde boerderijen kwamen, geschikt voor een (toen) moderne agrarische bedrijfsvoering. Op deze boerderijen hangen de tegels met het jaartal 1940. 1947 en 1948 worden vermeld als heropbouwjaar voor wederopbouwboerderijen, die in de laatste jaren van de oorlog, soms voor de tweede keer, in de as waren gelegd. De Oerwinning ging november 1944 als represaille in vlammen op en draagt als jaartal 1948. Wat hier* of op andere boerderijen met wederopbouwleeuwtegels tijdens de oorlog nog meer heeft plaatsgevonden, welke slachtoffers vielen en wie daarbij betrokken waren, staat op: www.tracesofwar.nl.

Aldtsjerk, Opeinde of De Pein, maart 2017 ©Gerhild van Rooij www.gerhildvanrooij.nl

* Op 21 november 1944 vielen er vijf bezetters binnen. Jan en Marten, zoons van Reinder, waren aan het melken en sloegen alarm, waarna in een vuurgevecht één Duitser omkomt waarop de Duitsers Jan, Marten en onderduiker Gerardus Wagenaar neerschieten, drie van de acht oorlogsslachtoffers in De Pein of Opeinde
Bronnen
4en5mei.nl, Verzetsmuseum Leeuwarden
RCE.nl, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, voorheen Rijksdienst voor Monumentenzorg Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (archief BWB, Bureau Wederopbouw Boerderijen)
Jan Baptist Bedaux. ‘Jo Uiterwaal en Piet Elling. Een vergeten hoofdstuk in de ontwikkeling van de moderne beeldhouwkunst in Nederland’
Johan Lagerweij en Sophie Elpers Wederopbouwboerderijen, lezing 2007/ compilatie 2015, Oudheidkundige vereniging Scherpenzeel
Joke Karelse, 2011, 'Wederopbouwarchitectuur Boerderijen', Nieuwsbrief Boerderij & Erf, jg. 13, nr. 22 oktober 2011 (tekst juli 2011), p. 4
Sophie Elpers ‘Erfenis van het verlies. De strijd om de wederopbouw van boerderijen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog’. (Stichting Historisch Boerderij Onderzoek, SHBO)
Spanvis.nl
Meertens Instituut, www.meertens.knaw.nl
Histoaryske Feriening de Pein, http://www.hfdepein.nl
http://studio-domeinzicht.jouwweb.nl/sporen-van-de-oorlog