enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

124e kb 1 Het Parool

De krant der bevrijding

De laatste oorlog op ons grondgebied werd mede dankzij Amerikanen en Canadezen bijna tweeënzeventig jaar geleden beëindigd. Grote en kleine monumenten herinneren aan de tijd dat naast strijd om de vrijheid te heroveren, bepaalde levensovertuigingen, afkomst, geaardheid of geboden hulp, ook van bevrijders, de dood tot gevolg kon hebben. Naast monumenten zijn in ons land plaquettes en gevelstenen geplaatst die specifieke groepen, personen of gebeurtenissen uit deze en andere oorlogen en opstanden gedenken en waar, hoe en wanneer door wie er offers zijn gebracht voor de heroverde vrijheid. Vuur staat daarbij vaak symbool voor herrijzen.

 124e kb 2 de oerwinning 1948

 

Naam De Oerwinningen gevelsteen uit 1948 op gelijkmatige Wederopbouwboerderij in Opeinde

De Oerwinning
Een ingemetselde liggende tegel op de voorgevel van het woongedeelte van de boerderij met de naam De Oerwinning in gele tegels op de gevel, verbeeldt het herrijzen. Op de tegel op deze boerderij aan het Opeinder kanaal in Opeinde staat een vlammenzee en rijzende Nederlandse leeuw, ook wel ‘het wederopbouwleeuwtje’ genoemd. De cijfers 19 linksboven en 48 rechtsboven vormen het jaar waarin de steen is geplaatst en onthuld. De boerderij ligt 200 meter oostelijk van de oorspronkelijke boerderij de Oerwinning, een naam die waarschijnlijk ontleend is aan het voor agrarische doeleinden ontginnen van de heide.

124e kb 3 oerwinning tegel cl

Wederopbouwgevelsteen 1948 op De Oerwinning

Variant
Dit type herinneringsstenen zijn soms overgeschilderd, wit, ook wel zwart-wit, maar meestal hebben ze de oorspronkelijke kleur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Nederland ruim 8000 boerderijen verwoest. De wederopbouwstenen hangen naast of boven de hoofdentree of op een voor- of zijgevel van boerderijen en huizen die panden vervingen die verloren gingen door oorlogshandelingen als bombardementen of vernieling, brandstichting en opblazen ter verdediging of als represaille door de bezetter. Na de eerste verwoestingen in 1940 gingen de meeste boerderijen verloren tijdens gevechtshandelingen en bombardementen in de twee laatste oorlogsjaren.

Wederopbouw Boerderijen
In Friesland hangt deze steen in diverse gemeenten. Op 4en5mei.nl staat dat het monument 'De strijd bij Wellebrug' in Koufurderrige in gemeente Súdwest-Fryslân een ingemetselde gedenksteen van natuursteen is, met in reliëf de Nederlandse leeuw die uit de vlammen herrijst en 1947. Eenzelfde omschrijving is er voor de steen op een boerderij aan de Veldweg in Rinsumageest (Rinsumageast) in de gemeente Damwoude. De foto toont dat het dezelfde leeuw is als bij de Oerwinning. Deze is niet van natuursteen. De stenen zijn in oplage vervaardigd, volgens Joke Karelse (‘Wederopbouwarchitectuur Boerderijen’, 2011) van terracottta. Terra cotta betekent letterlijk 'aarde gebakken', gebakken klei dus: poreus, ongeglazuurd aardewerk van roodbakkende klei. Naast de rood/bruine was er een beige/gele variant zoals op de Oerwinning.

124e kb 4 koufurderrige strijd wellebrug

Wederopbouwgevelsteen 1947, in Koufurderrige

Brouwers Aardewerk
De tegels komen uit de fabriek die Willem Coenraad Brouwer (1877 –1933), keramist en lid van de Nederlandse Kring van beeldhouwers, had opgericht. Deze zoon van Nicolaas Brouwer, hoofd van een Leidse lagere school, en Antonia Coert, was opgeleid aan de Teekenschool in Leiden en werkte van 1894 tot 1898 in het atelier voor boekversiering en letters snijden van zijn zwager Loebèr. Vanaf 1898 ging hij in Gouda pottenbakken bij Goedewaagen waar hij een eigen oven had en rond 1900 sloot hij zich aan bij de kunstenaarsgroep rond ’t Binnenhuis. Een jaar later richtte hij zijn eigen keramiekfabriek Vredelust op en in 1905 heeft hij Vredelust omgezet in N.V. Fabriek Brouwer’s Aardewerk.

Architecturale keramiek
Vanaf 1906 maakte Willem Coenraad bouwaardewerk, tuinkeramiek en architecturale keramiek, o.a. voor het Vredespaleis in Den Haag. Hij werkte met beeldbepalende architecten als Berlage, Oud, Dudok en Wils en wordt beschouwd als vernieuwer op dit gebied. Zijn zoons Coen en Klaas werkten na de Eerste Wereldoorlog al in de fabriek en namen die na zijn overlijden over. De wederopbouw-leeuwtegel op de Oerwinning en soortgelijke tegels zijn tijdens en na de oorlog in hun fabriek in Leiderdorp uitgevoerd. Het vermelde jaartal verwijst bij een aantal stenen naar het jaar van de verwoesting van de oude boerderij.

124e kb 5Nijmegen Relief JUiterwaal voet toren CS

Jo Uiterwaal, reliëf vrouw met toorts, voet CStoren Nijmegen

Uiterwaal
Tijdens de Duitse bezetting is gekozen is voor de afbeelding van een Hollandse Leeuw.
Henk van de Weem (Mylls Heem) vermeldt als ontwerper Johannes Wilhelmus ‘Jo’ Uiterwaal. Deze beeldhouwer en meubelontwerper is op 21 mei 1897 in IJsselstein in een katholiek gezin geboren en in 1904 verhuisd naar Utrecht waar hij 11 juni 1972 stierf. Zijn vader was houtsnijder en van de negen kinderen werd zijn oudere broer Steph ook beeldhouwer. Uiterwaal leerde tussen 1912-1917 het vak van A.J. Dresmé bij wie hij op het atelier werk uitvoerde voor Mendes da Costa. Van 1918 tot 1920 volgde hij ‘s avonds de Kunstnijverheidsschool in Utrecht waar hij les kreeg van Willem van Leusden en handtekenen van heraldicus T. van der Laars en vaktekenen van architect C J. de Haas. Hij was dus onderlegd in heraldisch en architectonisch tekenen.

124e kb 6 gevelsteen 1940

Wederopbouwgevelsteen 1940

 

1940
Veenendaal lag middenin de frontlijn van de Grebbelinie en de daar gestelde inundaties, aangelegde stellingen en gebouwde kazematten veranderden Veenendaal in een vesting. De inwoners werden geëvacueerd en circa 150 woningen en boerderijen die voor de stellingen stonden werden mei 1940 door de Genie opgeblazen om schootsveld te verkrijgen. En daar kwamen dat jaar nog circa 250 boerderijen bij die tijdens gevechten werden verwoest of voor vliegvelden moesten wijken. Met het oog op de voedselvoorziening moesten deze zo snel mogelijk worden hersteld. Op 15 juli 1940 heeft de rijksoverheid daarvoor het Bureau Wederopbouw Boerderijen opgericht.

124e kb 7 Vrij Nederland Jubileumnr. Vrij

Bevrijding

BWB
Deze BWB viel onder het Bureau Ontruiming van het Rijksbureau voor Voedselvoorziening in Oorlogstijd, na de eerste oorlogshandelingen belast met herstel van het landbouw-productieapparaat. BWB moest zorgen dat er naast noodvoorzieningen, in regionale vormentaal gebouwde boerderijen kwamen, geschikt voor een (toen) moderne agrarische bedrijfsvoering. Op deze boerderijen hangen de tegels met het jaartal 1940. 1947 en 1948 worden vermeld als heropbouwjaar voor wederopbouwboerderijen, die in de laatste jaren van de oorlog, soms voor de tweede keer, in de as waren gelegd. De Oerwinning ging november 1944 als represaille in vlammen op en draagt als jaartal 1948. Wat hier* of op andere boerderijen met wederopbouwleeuwtegels tijdens de oorlog nog meer heeft plaatsgevonden, welke slachtoffers vielen en wie daarbij betrokken waren, staat op: www.tracesofwar.nl.

Aldtsjerk, Opeinde of De Pein, maart 2017 ©Gerhild van Rooij www.gerhildvanrooij.nl

* Op 21 november 1944 vielen er vijf bezetters binnen. Jan en Marten, zoons van Reinder, waren aan het melken en sloegen alarm, waarna in een vuurgevecht één Duitser omkomt waarop de Duitsers Jan, Marten en onderduiker Gerardus Wagenaar neerschieten, drie van de acht oorlogsslachtoffers in De Pein of Opeinde
Bronnen
4en5mei.nl, Verzetsmuseum Leeuwarden
RCE.nl, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, voorheen Rijksdienst voor Monumentenzorg Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (archief BWB, Bureau Wederopbouw Boerderijen)
Jan Baptist Bedaux. ‘Jo Uiterwaal en Piet Elling. Een vergeten hoofdstuk in de ontwikkeling van de moderne beeldhouwkunst in Nederland’
Johan Lagerweij en Sophie Elpers Wederopbouwboerderijen, lezing 2007/ compilatie 2015, Oudheidkundige vereniging Scherpenzeel
Joke Karelse, 2011, 'Wederopbouwarchitectuur Boerderijen', Nieuwsbrief Boerderij & Erf, jg. 13, nr. 22 oktober 2011 (tekst juli 2011), p. 4
Sophie Elpers ‘Erfenis van het verlies. De strijd om de wederopbouw van boerderijen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog’. (Stichting Historisch Boerderij Onderzoek, SHBO)
Spanvis.nl
Meertens Instituut, www.meertens.knaw.nl
Histoaryske Feriening de Pein, http://www.hfdepein.nl
http://studio-domeinzicht.jouwweb.nl/sporen-van-de-oorlog