enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

144e kb 1 hoe heurde onvoorzichtig HJ v Lummel

1. Onvoorzichtigheid, 46, H.J. van Lummel, or. uitgave Kemink en Zoon Utrecht. Collectie Piet Heeringa (foto auteur)

Schoolplaten blijken in het geheugen gegrift te staan. Museum Opsterlân heeft een aap-noot-mies-leesplank en toebehoren in de schoolklas en schoolplaten over de streekgeschiedenis, passend bij het aanschouwelijk onderwijs uit grootmoeders tijd. Er zijn nog meer van die platen die lang in de klassen hingen in Schoolplatenmuseum Yn ’t Bûthûs in Deinum. Op 17 december 2016 opende daar Hoe heurde het eigenlijk?’, negentiende en twintigste eeuwse platen van Hendrik Jan van Lummel, Johannes Gabriëlse, André Mathy en het Vrije Stel Onderwijs. Volgens oprichter-eigenaar en gastheer Piet Heeringa zijn er circa tienduizend in Nederland gebruikte schoolplaten bekend.


144e kb 2 heurde naarstig milddadig gvr

2. Naarstigheid (vlijt en milddadigheid), Lith. Versluys & Scherjon Utrecht, H.J. van Lummel, Platen I, No XXVIII nieuwe druk. Uitgave Kemink & Zoon, Over den Dom te Utrecht. Collectie Piet Heeringa (foto auteur).

Van Lummel
Op de geëxposeerde plaat van Vrije Stel Onderwijs ziet meester bij het bord (spons en doek) een jongen met zijn lineaal een ander slaan, waarbij zijn boek van de bank rolt. Daarnaast staat het nablijven en strafwerk. Onder is het buiten nalopen van anderen verbeeld en te laat thuis, dan zonder eten naar bed; de hond krijgt jouw eten. Hendrik Jan van Lummel (1815-1877) liet ook zien dat je moest opletten wat je deed en naliet. Deze zoon van onderwijzer en huisschilder Berend van Lummel was leerkracht maar omdat het loon heel laag was ook schilder. Rond 1860 maakte hij als pionier de eerste schoolplaten en voorzag die van uitgebreide handleidingen. Zijn doel was: ‘het beschaven van de jeugd uit de volksklasse door het bijbrengen van burgerlijke normen en waarden.’

 

144e kb 3 hoe heurde het overzicht gvr

3. Expositie: Hoe heerde het eigenlijK? in Deinum. (foto auteur).

Expositiereeks
In het Schoolplatenmuseum is een permanente expositie en één thematentoonstelling die jaarlijks wisselt. Tot nu toe: Verdwenen Nederland (2009-10), Vaderlandse Geschiedenis (2010-11), Het leven volgens Koekkoek en Jetzes (2011-12), Zo natuurlijk: De Slijperserie (2012-13), Schepen op Schoolplaten Zeebonken, zeeschuimers en meer! Maritieme platen van de VOC tot de groeiende wereldhaven Rotterdam en daarnaast historische modelzeilschepen (2014), Het zuivelproces (2014-15) en de voorlaatste expositie En … Sprookjes en de industriële revolutie (2015-16). Heeringa putte hiervoor uit zijn circa zesduizend schoolplaten en heeft nooit iets hoeven lenen. Hij vertelt aanstekelijk over wat er hangt of op verzoek tevoorschijn gehaald wordt.

 

144e kb 4 hoe heurt t vrijestelo eten gvrLocatie

4. Het Vrije Stelonderwijs, J. Klootsma en A. Brands. 1e serie plaat 6. Uitgave van P. Noordhoff te Groningen. Collectie Piet Heeringa (foto auteur).

Het museum ligt ten Westen van Leeuwarden in het kleiweidegebied van het voormalige Westergo in gemeente Menaldumadeel in het terpdorp Deinum. Daar staat een 13de eeuwse kerk waarvan de tussen 1550-1567 gebouwde toren in 1589 een sipel (ui) kreeg en in 1753 een Latijnse tekst, vertaald: ‘Diende in eerdere tijd mijn spits als vuurwapen, nu wijst deze toren een ieder van ver zijn weg.’ Een verwijzing naar de Middelzee en eerste weg vlak voor Deinum, de oude Middelzeedijk. Tegenover ‘De sipel’ (kerk) ligt aan de Sint Janswei 3 de in 1888 voor C.W. A. Buma ontworpen stelpboerderij.

 

144e kb 5 P Heeringa vogeltrek gvr

5. Marloes Eskens, Leo van der Laan, co-auteur Bé Lamberts, Willem Cornelis de Groot 1853-1939 architect in Friesland, Friese Pers/Noordboek, april 2009,ISBN 9789033008078 (108 pagina's geillustreerd, 12 x 212 x 209 mm, 392 gram)

W.C. de Groot
De boerderij van Piet Heeringa is ontworpen door de Friese architect Willem Cornelis de Groot, vaak W.C. genoemd (Hollum, 6 oktober 1853 – Leeuwarden,19 juli 1939). Hij ontwierp begin twintigste eeuw in opdracht van Woningvereeniging Leeuwarden de Oud-Indische Buurt, Saskiabuurt en Hollanderwijk en ontwierp ook voor het Diaconessenhuis en Sint Anthony Gasthuis in Leeuwarden. In 2009 stond zijn oeuvre centraal in het Fries Museum, hetzelfde jaar waarin Piet Heeringa in de voormalige koeienstal (bûthûs) het Schoolplatenmuseum Yn ’t Bûthûs startte.

 

144e kb 6 WC de Groot boek

6. Piet Heeringa bij een van zijn favoriete platen over de mondiale vogeltrek: Das Wunder des Vogelzuges, Verlag Ch. Jaeger, Hannover, Wiking Druckerei GmbH Darmstadt (foto auteur).

Idee voor museum
Voorjaar 2009 zocht een stagiaire van alles uit over W.C. de Groot. Ze zag de schoolplaten in de lange gang van de boerderij en tipte Heeringa dat oud-raadslid en stadshistoricus Hendrik ten Hoeve zijn schoolplaten wilde onderbrengen. Heeringa is een paar maal bij hem geweest: “Hij moest even weten wie ik was en daarna heb ik die schoolplatencollectie gekocht met een complete serie aardrijkskundeplaten met blinde kaarten met stippen waarbij mooie platen hoorden. Het is uiteindelijk allemaal aanschouwelijk onderwijs. Ik wist toen: nu open ik een museum en laat anderen meegenieten van die schoolplaten.”

Deinum, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij tekst en foto’s


Schoolplatenmuseum Yn ’t Bûthûs

Sint Janswei 3, 9033 WN Deinum, Entreeprijs op aanvraag incl. koffie/thee, gratis parkeren, rolstoel-toegankelijk (mindervalide toilet). Op afspraak: 06-53977150 www.schoolplatendeinum.nl
Zie: https://www.youtube.com/watch?v=42DfHj0eQs8

(Bij ANWB-fietsknooppunten 60 en 77)

Bronnen

collectiontrade.nl
Piet Heeringa
Zie ook: Gerhilds 17de Boekrubriek, De Schoolplaat, In ons land (Koekkoek)
en Gerhilds 145ste Kunstrubriek, deel 2

143e kb 1 Naked Raku schaal 1

Naked Raku schaal 1, Tjabel Klok (foto kunstenaar)

Hoe combineerde je werk en studie?
“Voor de acht studievakken: leer bewerken, metaal bewerken, hout bewerken, keramiek, vrij vormen, kunstgeschiedenis, handvaardigheid-didactiek en gereedschapsleer werkte ik als het in huis rustig was, van negen uur ’s avonds tot twaalf of een uur. Elke dag moest ik om 7 uur het bed weer uit om les te geven, in Drachten dertien jaar op de Christelijke LEAO (de Splitting), daarna bij KMBO (Kort Middelbaar Beroeps Onderwijs, gefuseerd met ROC). Ik eindigde mijn onderwijscarrière later in het management. Na de handvaardigheidsstudie was zelf keramiek maken en die kennis doorgeven een ontspanning.”

 

143e kb 2 Raku oven bouwen en stoken bij Anno Smith ca. 1972

Raku oven stoken en bouwen 1, terrein van Anno Smith, ca 1972, foto Tjabel Klok

Hoe ontstond je passie voor raku?
“Ik had in 1968 toen ik de Voortgezette Studie Handvaardigheid begon nog helemaal niets met klei. Die passie begon in 1969 in het tweede jaar van de VSH (latere Akte Handvaardigheid A). Anno Smith liet onze groep op zijn landgoed meebouwen aan een raku-oven. Over een laag puin legden we een stenen vloer met twee lage muren van opgestapelde stenen. We smeerden tegen de binnenkant van deze tunneloven-muren klei en duwden daarin platte klampen, bakstenen op hun zijkant gestapeld. Bovenop legden we rode ovenplaten. We vroegen stookhout. Anno wees een dennenboom aan. Die moesten we kappen en tot stookhout hakken. Dennenhout brandt altijd wel. In Anno Smith keramist, De grote gevelversierder (Jaap Ekhart & Rudmer Nijman) staat deze raku-oven afgebeeld.”

 

143e kb 3 Raku oven bouwen en stoken met Anno Smith ca. 1972

Anno Smith met sigaar, Raku oven bouwen 2, ca 1972, foto Tjabel Klok

 

Wat betekende Anno Smith?
“Dankzij die raku-ervaring bleef ik erover lezen en experimenteren. Anno, die altijd een sigaar in zijn hoofd had, zei: ‘Gooi in mijn afgekoelde oven eens een krant en kijk dan buiten.’ Die krant vloog uit de schoorsteen, zo goed was de trek van zijn zelfgebouwde, op vette kolen gestookte oven . Door zijn manier van lesgeven, omgaan met mensen, én de uitdagende manier waarop hij zijn vak uitoefende volgde ik na de akte A opleiding (1968-72) in 1972-73 op zaterdagen een tussenjaar bij hem aan de School voor Handenarbeid in Groningen. Hij gaf deels les bij hem thuis in Paterswolde. We leerden berekeningen maken voor glazuren en bij aankomst in 1973 op de Minerva Academie wisten we al meer dan daar bij het Akte Handvaardigheid B-eindexamen (1977) gevraagd werd.”

143e kb 4 Raku vaas chawans

Raku vaas en chawans, Tjabel Klok

Hoe breng jij kennis over?
“Anno liet ons heel veel proeven maken en riep wel: ‘Kijk even naar het pad, hier ligt mijn kapitaal.’ Allemaal scherven. Ik leer cursisten: ‘Niet tevreden? Sla je werk stuk, begin opnieuw’, en wijs op de hamer in mijn atelier. Die gebruik ik weinig, maar deze waarborgde mijn kwaliteit. Ik onderzocht raku-technieken en andere zoals
oud-Mexicaanse keramiektechnieken. Traditionele oude technieken, stookwijzen en decoraties pas ik toe naast moderne Naked Raku-techniek, die hier ongeveer vijftien jaar bekend is. Daarin worden kleuren vervangen door grafische lijnen en patronen als herinnering aan de voorheen aanwezige glazuurlaag.



143e kb 5 Naked Raku proces

Naked Raku proces, Tjabel Klok, foto Jelly Klok

Hoe werkt dat?
Op mijn website staat het uitgebreid beschreven. Deze techniek maakt bewust gebruik van een ‘glazuurfoutje’. Maar je moet weten wat de scherf, sliblaag en glazuurlaag doen, welke temperatuur en tijdsduur je nodig hebt. Een 1 millimeter dun waterglaslaagje op een cilindrische vorm droog ik met een brander en daarna duw ik die wand uit. Er ontstaan barstjes en breukvlakken. Door inkrassingen en uitsparingen heb ik nog meer decoratie-mogelijkheden. Ik bestrijk het geheel met roodbakkende slib, Terra Sigillata, en daarover glazuur. Na het stoken gaat het werk de zaagselton in. Als je daarna water over de stukken sprenkelt, springen de kleislib en glazuur eraf en blijft de grafische decoratie.

Opeinde, Aldtsjerk, 2017 © Gerhild van Rooij

143e kb 6 boek Anno Smith

Anno Smith, de grote gevelversierder. Achtergrond: detail van zijn tableau met vlucht vogels, geglazuurd terracotta, formaat 140 x 1.40 meter (Van Iddekingeweg 1, Groningen)

 

Bronnen
Gerhilds 142ste kunstrubriek ‘Raku- en glazuurspecialist Tjabel Klok’
Jaap Ekhart (auteur) & Rudmer Nijman (fotograaf), Redactie Rinus Woesthuis en Marleen van Leeuwen, Anno Smith keramist, De grote gevelversierder. Opgedragen aan Bea Smith (Anno’s vrouw), Uitgave Leander 2015, pp. 34, 68, 105, ISBN/EAN 978-94-91181-06-1.
www.tjabelklok.nl
Zien: 10 augustus-16 september 2017, Galerie Lytse Skientme, o.a. raku Tjabel Klok, donderdag t/m zaterdag en dinsdagse zomermarkten 12-17 uur, of op afspraak, Hoofdstraat 26, Koudum Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken., 06-40350461

Illustraties
Foto 1 t/m 4 © Tjabel Klok, 5 ©Jelly Klok, 6 boekomslag Tableau met vlucht

142e kb 1 Chawan 2 Tjabel Klokb

Chawan 2. Tjabel Klok

Begin
De keramieken toren bij de brievenbus wijst op Tjabel Kloks atelier dat tegen het woonhuis op de Dokter Siebingasingel 79 in Opeinde is gebouwd. Tjabel (1942, Emmen) en zijn vrouw Jelly ontvangen ons gastvrij. In de tuin staan oude plastieken die Tjabel na het afstuderen aan Academie Minerva (in 1977) exposeerde in de Oosterpoort in Groningen waar ook zijn torens stonden. In toenemende mate volgden andere exposities, waaronder in Drachten in Galerij de Lawei toen Luciano Harme conservator was, en in 1988 in Kunst in Smallingerland 1, waarvan vier edities zijn geweest.

142e kb 2 Naked Raku schaal 2

Naked Raku schaal 2, Tjabel Klok

Raku-specialist
Naast zijn hoofdbaan in die jaren, Docent Handvaardigheid aan de Chr. LEAO in Drachten, gaf Tjabel in zijn vrije tijd vijf en twintig jaar les aan Creativiteitscentrum Karwei. In deze voormalige boerderij in Drachten met nog altijd de naam Karwei in rode dakpannen had Tjabel Klok een gouden tijd. Anders dan nu waren er voldoende materialen en voorzieningen aanwezig om optimaal te werken. De keramist heeft op veel plaatsen workshops en presentaties gegeven over (raku-)ovens, papierovens, zaagselovens en kuilstoken (pitfiring), maar wijdt zich nu aan eigen werk, raku en naked raku schalen, kommen en vazen en zijn exposities.

142e kb 3 Raku vaas 2

Rakuvaas 2, Tjabel Klok

Keramist

Hij deelt alleen nog zijn zeer uitgebreide kennis van glazuren met wie zich in dit specifieke vakgebied wil bekwamen. Cursisten komen uit het hele land, van Amsterdam tot Roosendaal. Hij stopte met andere cursussen om meer tijd te hebben voor zijn eigen werk en exposities. Na twintig jaar inzet voor de Kunstroute Smallingerland, als bestuurslid, penningmeester en met PR-werk is hij inmiddels ook gestopt. Hij bleef wel lid van de SKNN, Stichting Keramisten Noord Nederland, en de NVK, Nederlandse Vakgroep van Keramisten, maar keramiek, in het bijzonder raku was niet zijn eerste studie.

 4 Chawan 1b

Chawan 1, Tjabel Klok

Expert
Voordat de raku-techniek hem in de greep kreeg, doorliep Tjabel Klok de Kweekschool in Emmen. Jelly, zus van kunstschilder Anne Lamfers en Tjabel kenden elkaar van jongsaf aan door de vriendschap van hun families, maar op de Kweekschool sloeg de vlam over. Ze hebben eerst drie jaar lesgegeven in Maassluis aan de Groen van Prinstererschool, maar keerden terug naar het rustige Noorden. Ze woonden zeven jaar in Drachten en daarna 43 jaar in Opeinde. Tjabel bouwde er vijf en twintig jaar geleden zijn atelier. Tot die tijd werkte hij in de bijkeuken en liet voetsporen van gips en klei na in huis, “Dat is nu minder”.

142e kb 5 Raku vaas 1 kopie

Rakuvaas 1, Tjabel Klok

Hoe en waar ben je opgeleid tot raku-specialist?
“Ik beperk me tot raku, Naked Raku en Terra Sigilata en ben binnen dat vakgebied, evenals op het gebied van glazuur, de diepte en breedte ingegaan. Mijn negen jaar avondstudie en één jaar zaterdagstudie begon in 1967-1968 vanuit Maassluis met de studie LO-akte handvaardigheid (Lager onderwijs) in Rotterdam. Eén dag voor onze verhuizing naar Drachten deed ik eindexamen in Den Haag. We kregen materiaal om in stapelbouw een schip te maken. Ik maakte een mooie sleepboot, De Hollander van Smit-Tak had in Maasluis zijn thuishaven. Er kwamen steeds examen-commissieleden bij mij kijken, maar niet bij de anderen.

 

142e kb 6 expo IV web

Aankondiging Expositie 10 augustus - 16 september 2017, Galerie Lytse Skientme, Hoofdstraat 26, Koudum: Harm Noordhoorn (grafisch werk), Gerda Hulsinga (schilerijen) en Tjabel Klok (raku, keramiek)

 

Hoe ging dat verder?
“Ik vroeg waarom en hoorde: ‘Heb je de opdracht goed gelezen?’ Het moest een model passagiersschip zijn. Ik spel sindsdien elke opdracht. Van de vijftien geëxamineerden waren er maar drie geslaagd. Ik was de enige zonder een onvoldoende, dankzij de kwaliteit van mijn houtbewerking, afwerking en vormgeving . Dat inspireerde me zo dat ik tien jaar mijn vrije tijd bestemde voor handvaardigheidsstudie. Twee avonden per week naar Groningen reizen voor de docentenopleiding Handvaardigheid MO A (1969-1972). Jitse Sikkema (ook een bekende keramist), twee anderen en ik reden om de beurt uit Friesland in één auto over Leek en Marrum naar Groningen, de nieuwe weg was er nog niet.”

Wordt vervolgd met Gerhilds kunstrubriek 143 Tjabel Klok en Anno Smith

Opeinde, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij

Foto’s
1 t/m 5 Tjabel Klok; foto 6 Galerie Lytse Skientme

Bronnen
https://www.sknn-keramiek.nl/keramisten.html/K/tjabelklok
www.tjabelklok.nl
http://www.nvk-keramiek.nl/author/tjabelklok
http://www.galerielytseskientme

141e kb 1a eendhs Nijega f G van Rooij

It Turfskip, Sofie hupkens en Eendenhuis Sybrine Noordenbos (© foto auteur)

Spiegeling
In Nijega staat het monumentale kunstwerk It Turfskip van Sofie Hupkens. Iets lager spiegelt zich een middeleeuwse zaalkerk met toren van twee geledingen en ingesnoerde spits in het water aan de Kilometerwei. Dit kerkgebouw aan de Hearrewei 1 hoort tot de Hervormde gemeente van de Protestante Kerk Nederland. Het is in 1850 deels vernieuwd en werd in 1894 gedeeltelijk verbouwd volgens plannen van D.D. Duursma. De architectuur van dit rijksmonument is vanaf Hupkens turfschip door het bladerdek van de bomen aan de overzijde deels te zien.*

141e kb 2 eendhs Nijega f G van Rooij kopie

Eendenhuisje, Sybrine Noorderbos (©foto auteur)

Drijvend
De bouwstijl van de weerspiegelde toren contrasteert met de gestroomlijnde vorm van Hupkens kunstwerk en met de vormgeving van het in het water drijvende huizenrijtje dat in datzelfde water wordt weerkaatst. Dit eendenhuisje bestaat uit drie aaneensluitende traditionele huisjes van cortènstaal die in hoogte variëren. Ze staan op één rechthoekig plateau en hebben aan de voor- en achtergevels een deuropening met op dakhoogte een klein open raam. Het eendenhuisje ligt er steeds anders bij omdat het water tot 60 cm kan stijgen of dalen.

141e kb 3 Frost Nijega foto G v. Rooij kopie

Houten kikvors (©foto auteur)

Architecte Sybrine
Voorbij de kerk aan de Hearrewei staan in een klein plantsoen een opvallende bank en een houten kikvors op hoge cilinder van cortènstaal. In het verlengde van de Hearrewei, aan de Kilometerwei, ligt theetuin de Tamarisk, genoemd naar die prachtige boom. Deze landschapstuin met natuurlijke vijvers en borders is van het echtpaar Noordenbos, die graag over hun tuin vertellen. Hun dochter is de aan de TU-Delft opgeleide architecte Sybrine Noordenbos uit Den Haag en de ontwerper van het eendenhuisje. Het is uitgevoerd door Gerrit Elverdink en gelast door mevrouw Elverdink-Vellema.

141e kb 4 Frost Nijega foto G v. Rooij kopie

Kikvors of Frost op sokkel (©foto auteur)

Kikvors
Bij de kikvors staat op een metalen bord rond de sokkel:
Dit is makke fan de grutste Krystbeam fan it lân, dy't hjir stie yn’e winter fan 2010/2011. Oanbean troch: Âldjiersploech "Stiekem Mei Alles".

De actieve gastvrouw van Tamarisk vertelde dat bij dorpsfeesten in Nijega prijswinnaars geen oorkonde krijgen maar een frosk, een idee dat zij inbracht. Die frosk, een kikvors, was opgepakt in het dorp. Toen de Oudejaarsploeg van Nijega een herinnering wilde bewaren aan de hoogste Kerstboom van het land die in 2010-2011in het plantsoen stond is deze uitgehakt als driedimensionaal dorpsbeeldmerk. Vlakbij de vijver met waterlelies staat nog een houten bankje op twee dwarsliggende ronde boomstamklossen. De bank van 100% FSC-hout uit goed beheerde bossen van het Duitse SIK-Holz en Acacia-Robina Nederland BV kijkt uit op deze kikkervijver.

141e kb 5 bank2 Nijega foto G v. Rooij

FSC-bank en linksboven gele bank van Bogaart (© foto auteur)

Dinie Bogaart
Aan de kant van de Hearrewei is een fraaie wandschildering, aangebracht op de hoge puntige rug van een hoekige, monumentale bank. Dit kunstwerk staat in de hoek van een door een blauwe rand omgeven vierkant met daarbinnen rode bakstenen, gelegd in visgraatmotief. De tegen een gele achtergrond geschilderde koe in de wei vormt een opvallende entree van het dorp. Het kunstwerk uit 2002 is in opdracht van gemeente Smallingerland en Plaatselijk Belang geschilderd door dorpsgenoot en nationaal bekende kunstenaar Dinie Boogaart als afsluiting van de dorpsvernieuwing.

141e kb 6 koebank Nijega foto G v. Rooij kopie

Schilderij op voorzij bank, Dinie Bogaart (©foto auteur)

Schilderij
Net als in Boogaarts schilderijen en pasteltekeningen geeft de gele achtergrond de geportretteerde koe alle ruimte. De achtergronden zijn nooit koel en altijd gelaagd, Zelfs op een giclée is dat nog zichtbaar. In haar schilderijen en pasteltekeningen zie je de huid, wat een extra dimensie geeft aan de kunstwerken. Mogelijk wordt het schilderij op de busbank over enige tijd weer vervangen door iets anders. Daarmee blijft de entree van het dorp in ontwikkeling. In 2007 was de achtergrond lichtblauw en stond er een ander ras koe op, even levendig en met dezelfde, ogenschijnlijk losse toets geschilderd.

Nijega, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij tekst en foto’s

*De toren heeft een klok uit 1381 en één uit 1957, ter vervanging van een klok uit 1783 gevorderd door de Duitse bezetter. In 1957 is het interieur naar plannen van J. Baart gerestaureerd en het orgel dateert uit 1893.

Bronnen
Keunstwurk.nl
reliwiki.nl/index.php/Nijega,_Hearrewei_1_-_Hervormde_Kerk
dinieboogaart.nl
Oral history het echtpaar Noordenbos (theetuin Tamarisk)

Het Groene Kruis
In Smallingerland staat aan de Kommisjewei 46 in Opeinde het voormalige Groene Kruisgebouw. De bevlogen huisarts Wilhelm Poolman (1866-1935) stond aan de basis van de landelijke vereniging waarvan de afdeling in Opeinde deel uitmaakte. Poolman had in september 1900 tijdens een vergadering van de afdeling Woerden in Zuid-Holland van de Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Geneeskunde in Nederland gepleit voor de oprichting van een neutrale vereniging om zorg te verlenen in verschillende plaatsen. Naast zieken verzorgen en verplegen moesten de slechte hygiënische omstandigheden verbeterd worden.

Neutraal
Aan het begin van de twintigste eeuw was Nederland verzuild. Een vereniging die ongeacht de godsdienstige levensbeschouwing werkte, was in die tijd zeer uitzonderlijk. Poolman geloofde in zijn concept en twee maanden nadat hij voor zo’n neutrale vereniging had gepleit, richtte hij op 3 november 1900 in Drieburgen de eerste vereniging op. Het dorpje lag toen in de gemeente Lange Ruige Weide lag, maar hoort nu bij de gemeente Bodegraven-Reeuwijk in Zuid-Holland. Het initiatief vond snel navolging en breidde uit naar de rest van Nederland. H
uisarts Deinse kwam met het idee om in de naam en het embleem van de provinciale afdelingen Utrecht en Zuid-Holland te verwijzen naar de kleur groen van de medische faculteit van de universiteit in Utrecht.

Opeinde
In 1904 kwam er in Oudega een Groene Kruis-afdeling en in 1905 kreeg Opeinde haar eigen Groene Kruis-vereniging voor wijkverpleging en het zogenoemde zeer diverse kruiswerk. Later fuseerde Oudega met de vereniging in Opeinde. En in 1978 fuseerde het Groene kruis met het protestante Oranjegroen Kruis en katholieke Witgele Kruis tot een nationale kruisvereniging. Opeinde kreeg pas in 1986 een eigen gebouw. Hannie Mein maakte een uit negen delen bestaande wandplastiek met de titel Zorg. Het hangt op de uit witte stenen opgemetselde wand naast de entree van het gebouw waarin en van waaruit het kruiswerk plaatsvond.

Zorg verbeeld
De keramiste groepeerde vier grote tegels rond een uit vijf tegels opgebouwd gestileerd groen kruis. Op de tegels zijn tegen een donkere achtergrond sober gekleurde mensfiguren tot borsthoogte weergegeven. Ze verbeelden de verschillende soorten zorg uit die het Groene Kruis aan haar leden bood.
Op de eerste tegel houdt een vrouw een kind in de armen, als symbool voor de kraamzorg. Daarna volgt de tegel algemene medische zorg, met een mannelijke arts met een stethoscoop naast een verpleegster met schort. Op de derde tegel beelden drie kinderen de gezinszorg uit. De vierde tegel staat voor de ouderenzorg. Hannie maakte daarvoor een bebrild echtpaar. De vrouw heeft korte krullen en de kalende man rookt een pijp. Dat laatste symbool zou nu niet meer zo toegepast worden, maar in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd er heel anders tegen die pijp aangekeken dan nu.

It Peinder Plakje
De kruisvereniging trok vrij snel uit het gebouw aan de Kommisjeweg, maar het kunstwerk met de kenmerkende sterke reliëflijnen van Hannie Mein hangt er nog altijd. De naïeve figuren van ouderen en jongeren die hun blik naar voren richten, geven nu kleur aan de gevel van Jeugdsoos ‘It Peinder Plakje.

2015, Aldtsjerk - Opeinde © Gerhild van Rooij, www.gbv-artgallery.nl

Noten / bronnen

Oeds Zanstra. ‘Het Groene Kruis, Stichting Hattum de Vries’. In: Barkbruogge, Doarpskrante fan Aldea 2013, nr. 3.
Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem
Keunstwurk.nl
Hannie Mein delen 1, 2 en 3 in Gerhilds 55ste, 56ste en 57ste Kunstrubriek van 27 oktober, 3 en 10 november

140e kb 1 foto gerhild vR hupkens turfskip

It Turfskip in Nijega, Sofie Hupkens (©foto Gerhild van Rooij)

Sofie Hupkens (1952, São Paulo, Brazilië) studeerde in 1974 af aan de Academie voor Beeldende Kunsten Sint-Joost in Breda. De kunstenaar vervolgde haar opleiding bij Arthur Spronken aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht, waarna ze met een studiebeurs verder studeerde aan de kunstafdeling van de Universiteit van Rio de Janeiro. Ze vestigde zich als zelfstandig beeldhouwer in Amsterdam, maar woont en werkt sinds 1991 in Bakhuzen (Bakhuizen), gemeente De Friese Meren. Haar werk is nog t/m 31 augustus 2017 te zien in Museum Stedhûs Sleat (uit 1761) in Sloten in de expositie Van Binnen naar Buiten en van Buiten naar Binnen.

140e kb 2 bronzen kerk met figuren en water Hupkens

Affiche met detail ets, Reinder Homan en detail bronzen kerk waartegen figuren staan, omgeven door water. Sofie Hupkens (©foto Gerhild van Rooij)

Sloten
In Sloten staan bronzen beelden van mensen en zweven beelden langs de wanden, waar ook werk van haar echtgenoot Reinder Homan hangt, bekend etser van onderwerpen uit de natuur. Hun werk past goed in dit kleine, fijne stadhuis dat in 1984 de oorspronkelijke functie verloor. Op uitnodiging van destijds Museum Haren, waar Museum Stedhûs Sleat onder viel, heb ik er mijn natuurfotoserie van ijs, bijbehorende teksten en een in opdracht gemaakte literaire erfgoedinstallatie geëxposeerd (over 100 jaar Vereniging De Friesche Elf Steden). Natuurlijk heb ik toen alles bekeken. Het gebouw, de collectie én de expositie van Homan en Hupkens is een bezoek waard.

140e kb 3 foto gerhild vR hupkens turfskip

Detail It Turfskip, Sofie Hupkens '92 en golven onder het uiteinde van het schip (©foto Gerhild van Rooij)

Nijega
Hupkens maakte in opdracht van diverse gemeentes, waaronder Smallingerland, vooral historische figuren, onder meer: Monnik Uffing, 1997 (Workum), Lucas Janszoon Waghenaer en Jan Huygen van Linschoten, 1988 (Enkhuizen), Eenheid de sterkste keten, Jordaans oproer aan de Noordermarkt, 1987 (Amsterdam) en Verzetsmonument, 2008 (Delft). Bij de Swarte Wei en Kilometerwei in Nijega in Smallingerland staat tegen een bomenrand parallel aan het water een ander beeld dat geen mensen toont. Het 2 meter lange en 1.30 meter hoge granieten kunstwerk uit 1992 is in 1993 geplaatst en herinnert aan de historische turfvaart en vele turfwerkers.

140e kb 4 foto gerhild vR hupkens turfskip

Turf op It Turfskip, Sofie Hupkens (©foto Gerhild van Rooij)

Lading
Op een rechthoekige liggende sokkel is aan alle zijden een naar binnen hellend vlak geplaatst met spiralend rollende golfjes zoals getekend op oude geografische kaarten en prenten. De golf-delen omsluiten een typisch turfschip. De markante vorm van het gladgepolijste schip vangt het licht prachtig. In de tijd van de turfvaart waren de schepen volgeladen met taps gestapelde ruwe turfjes. Hupkens’ artistieke lading bestaat uit één hele grote turf met enigszins ruw oppervlak, dat contrasteert met de boot.

Een oude turf
Het kunstwerk is minder herkenbaar als turfschip maar strak en monumentaler met die ene turf als repeterend beeldelement van de rechthoekige massieve sokkel. Eén turf als pars pro toto, deel voor geheel. Door de bijna gesloten huid lijkt die turf een eeuwenoude ingedroogde turf, zoals wel door meerdere generaties bewaard. De turfvaartgeschiedenis is meer dan een nostalgische herinnering aan oude brandstof. Voor nazaten van compagnons, die vaak tot het patriciaat behoorden, kan een turfje een tastbare herinnering zijn aan de rijkdom die de turfwinning en -vaart bracht.

140e kb 5 foto gerhild vR Castre canadezen lycklama turf

Familie Lycklama uit Canada bij de vitrine met turf in Cannes (©foto Gerhild van Rooij)

Musée de la Castre
Voor wetenschappers, historici en curators staat een turf symbool voor periodes of personen, zoals in het verhaal in Museum Opsterlân over de voormalige turfwinning. In het door Tinco Lycklama á Nijeholt gestichte Musée de la Castre, de opvolger van zijn museum in Beetsterzwaag, ligt één oude turf in de op 8 juli geopende expositie Le fabuleux voyage en Orient du chevalier Lycklama (1865-1868) over zijn reizen en persoon. De burgemeester van Cannes meldde dat nog nooit zoveel bezoekers bij een vernissage waren.

140e kb 7 Fab. voyage Lycklama poster

Musée de la Castre affiche

Familie van Tinco Lycklama
De familie van Tinco Lycklama vergaarde haar fortuin mede door veenontginningen en turf. Dat vele arbeiders uitputtend werk verrichtten tegen een karig loon was heel gewoon. Museum Opsterlân, dat een aantal portretjes in bruikleen gaf aan Musée de la Castre, belicht de regionale turfgeschiedenis. In Nijega herinnert het gesloten monument It Turfskip van Sofie Hupkens aan de ontwikkeling en ontsluiting van dit gebied.

Nijega, Sloten, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij, tekst en foto’s

Bronnen
RKD.nl; Keunstwurk.nl;
www.sofiehupkens.nl; www.reinderhoman.com;
Museum de la Castre,
www.cannes.com/fr/culture/musee-de-la-castre.html (Expositie t/m 29 oktober)
Stichting Historisch Beetsterzwaag, www.historischbeetsterzwaag.nl
Lycklama Foundation (Amsterdam/Cannes) https://tincolycklama.org
Museum Opsterlân, Gorredijk, https://wwww.museumopsterlan.nl
Museum Stedhûs Sleat, Sloten, https://www.museumsloten.nl

139e kb 1b geisha 2 acrylDanseres cement f gvr 

Danseres, cement, Geisha II, acrylschilderij. M.J. Jansen (foto Galerie Bloemrijk Vertrouwen)

Tot 12 juli is er in Galerie Bloemrijk Vertrouwen, kortweg GBV, een overzicht te zien van schilderijen, tekeningen en beelden van Marianne J. Jansen. De galerie is sinds 1989 gehuisvest in een eind 19de eeuw opgetrokken pand tegenover de kerk aan de Van Sminiaweg 70 in het pittoreske terpdorp Aldtsjerk, aan de rand van de Trynwâlden in Tytsjerksteradiel. De solo-expositie met als thema ‘vrouw’ is samengesteld uit werk in heel verschillende technieken, materialen en formaten De voor een deel nooit eerder getoonde werken geven met de bekende een idee hoe het ene werk uit het andere voortkomt en het thema vrouw veelzijdig wordt benaderd.

139e kb 2 ZT cement jansen f gvr

ZT, cement, M.J. Jansen (foto Galerie Bloemrijk Vertrouwen)

Voorbij figuratie
Het zoeken naar nieuwe mogelijkheden en facetten is voor Jansen essentieel. Soms geeft de kunstenaar haar model letterlijk weer, in robuust handschrift. Vaak volgt een universeler beeld met nog wel kenmerken van die bepaalde persoon maar niet die specifieke figuur op een bepaald moment. Jansen speelt met volumes en lijnen. De verschillende werken bijeen maken duidelijk dat haar figuratie wel aan de werkelijkheid is ontleend, maar daaraan voorbijgaat. De jonge of oude figuren zijn niet onwrikbaar vastgezet, waardoor veel werk een gevoel van vrijheid en energie oproept. Of het nu gaat om kleine werken op papier, paneel of doek of meterslange werken op voile en katoen die vanaf het plafond hangend bijna de grond raken, de vrouwen zijn krachtig, spontaan en bewegelijk.

139e kb 3b geisha IV doek voile tek f gvr

Detail  Geisha IV, doek, voile, krijt, M.J. Jansen (foto Galerie Bloemrijk Vertrouwen )

Diversiteit
Naast de vrouwfiguren die voluit in kleur op paneel zijn geschilderd, hangen tekeningen, directe weergaves van verschillende karakters zoals die ook in de vrijstaande beelden en wandsculptuur tot uiting komen. De beelden en monumentale tekeningen op voile en katoen, die eerder in Venetië hingen, laten haar voorliefde voor dans zien. In aansluiting hierop was er op 11 juni een piano- en vioolconcert met tien medewerkenden* en op 30 juni als afsluiting van concertseizoen 2016-2017 een even succesvolle danspresentatie met acht medewerkenden en pianiste Valentina Tóth. Voorafgaand aan het concert op 11 juni hield de internationaal bekende sportfotograaf Ewoud Broeksma een toelichting op het werk van Marianne, dat hij al ruim tien jaar volgt. Beiden geven ze de mens weer en willen dat die vol energie en kracht, met mooie lijnen in de compositie van het doek of papier spat.

 

139e kb 4 Jansen Geisha 1 acrylsch f Jansen

Geisha I, acrylschilderij, M.J. Jansen (foto Kunstenaar)

Disciplines
Broeksma doet dat in geënsceneerde portretfotografie met vooral topsporters voor de lens. Hij zet ze met sportattribuut op andere locaties dan de baan, het veld of het water waar de sporter zoveel uren traint, incasseert en presteert. Hun perfect belichte afgetrainde lijven krijgen evenveel aandacht als hun gezichtsuitdrukking. Jansen begint uit het niets en laat haar vrouwfiguren tevoorschijn komen in lijnen en volumes. Zij hanteert potlood, krijt, verf, penseel en paletmes met hetzelfde gemak als de beeldhouwmaterialen waarmee ze op de bok een kop, buste, of figuur opzet, kneed en boetseert.
                                                                                   
139e kb 5 portret krijttrerning

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zonder titel, tekening, rood krijt, M.J. Jansen (foto

kunstenaar)

Oprecht
De kunstenaar studeerde af aan de Minerva Academie, nu deel van de Hanze Hogeschool Groningen. De autonome kunstenaar werkt in haar tweehonderd vierkante meter grote Atelier De Beeltenis in Grijpskerk aan haar onopgesmukte mens- en dierfiguren in forse streken en stevige volumes met natuurlijke gratie. Broeksma kende vooral haar doorleefde beeldhouwwerken en zag de tekeningen op haar atelier als voorstudies. Toen een selectie ingelijste tekeningen klaarstond voor de expositie in Aldtsjerk, viel hem pas op hoe treffend die waren en dat ze op zich zelf konden staan. In zijn toespraak zei hij: “Gelukkig heeft de galerie die ontdekkingen nu hier gepresenteerd naarst divers ander werk opdat u letterlijk een oprecht beeld krijgt.”

 

Aldtsjerk, Grijpskerk, 4 juli 2017, ©Gerhild van Rooij

Vrouw, Marianne J. Jansen
tot 12 juli 2017, Galerie Bloemrijk Vertrouwen / GBV Kunst & Concertzaal
donderdag t/m zaterdag 14 - 17 uur of op afspraak: 058-2561176 / 06-25356418
Van Sminiaweg 70, 9064 KE Aldtsjerk
www.gbv-artgallery.nl
Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

*Met dank aan Esther Goedhart (viool), Muziekschool de Wâldsang Burgum en Stella Boggia (piano), Skola Musica, LeeuwardenD