enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

128e kb 1 leeuw ere begraafpl

De leeuw op de toorts op de begraafplaats in Leeuwarden

 

In het straatbeeld, in openbare parken en op beladen locaties waar ten gevolge van oorlogshandelingen slachtoffers vielen bij bruggen, wegen, waterwegen of particuliere, bedrijfs- en overheidsgebouwen en in het veld en bossen herinneren monumenten aan wie er vielen voor de vrede. De Herdenkingen Friese Bevrijdingsdag 15 april en de Nationale Herdenking 4 mei vinden plaats bij monumenten die tussen 1940-1945 gevallenen memoreren en de in 1945 herkregen vrijheid.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

128e kb 2 opeinde 4graven

Toortsen op oorlogsgraven in Opeinde

Toorts¬
In deze beelden, groepsbeelden en reliëfs voor vervolgden, weggevoerden, verzetshelden en burgerslachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog zie je vaak een toorts of lichtfakkel die ook het symbool is van de Stichting 4 en 5mei. In Friesland herinneren op 84 graven stenen toortsen op de terpen voor gevallen verzetslieden. Ze lijken op obelisken of gedenknaalden omdat ze ook vierkant zijn en van steen, maar de toortsen worden niet naar boven toe iets dunner en eindigen ook niet met een stompe piramidevormige punt. De twee meter hoge stenen toortsen hebben bovenaan een sluitstuk in de vorm van een geabstraheerde gebeeldhouwde vlam.

128e kb 3 opeinde gerardus wagenaar

Detail viervoudig grafmonument in Opeinde

Afspraak
In die vlam is aan de voorzijde een diepreliëf vlak gebeiteld met daarop de Nederlandse leeuw. Deze Friese toortsen zijn uit solidariteit voortgekomen en vormen samen een over Friesland uitgestrekt groepsmonument van saamhorigheid tot over de dood. Drie dagen na de bevrijding van Friesland werd de Vereniging Friesland 1940-1945 opgericht om de belangen te behartigen van nabestaanden van omgekomen verzetslieden. Het verzet bestond vooral uit jonge mannen, die vaak net een gezin hadden gesticht en zij hadden samen afgesproken: “Als er met één van ons iets gebeurt, zal de rest voor de nabestaanden zorgen.”

128e kb 4 bakkeveen hempenius tow

Graf man en vrouw in Bakkeveen

Dankbaar
Iedereen die op enigerlei wijze betrokken was geweest bij het verzet tegen de bezetter kon lid worden van *Vereniging Friesland 1940-1945, die het als haar plicht beschouwde om bij de graven van gevallen verzetsstrijders monumenten te laten plaatsen. Dat getuigde van dankbaarheid voor het offer dat de overledene had gebracht. De vereniging schreef samen met de Commissie Oorlogsgedenktekenen 1940-1945 een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een Friese gedenksteen om te plaatsen op graven van hen, die in de jaren 1940-1945 hun leven gaven voor vaderland, vrijheid en recht.


128e kb 5 duimtjer

                                                                                                                                                       Portret Duintjer (schatkamer.nai.nl)

 

Duintjer
De keuze viel februari 1946 op het toorts-ontwerp van de Amsterdamse architect Marius Frans Duintjer (22 december 1908 – 2 mei 1983), die in de oorlog drie concentratiekampen overleefde.. Het maken van die toortszuilen en het inrichten van de bijbehorende graven werd uitbesteed aan een combinatie van tien Friese steenhouwers. De nog actieve Stichting Friesland 1940-1945 in Drachten en vanaf 1947 in Leeuwarden, was de uitvoeringsorganisatie van de gelijknamige vereniging en betaalde het maken en plaatsen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


128e kb 6 ureterp wiebe ge de boer

Graf in Ureterp

Collecte
Onder de leus: Hun offer eischt uw offer, werd vlak na de oorlog in korte tijd vijf miljoen gulden opgehaald via collecte met onder meer melkbussen die door al het kleingeld vaak niet meer te tillen waren. Twee derde van het bedrag ging naar Stichting Friesland 1940-1945, een derde naar Stichting Sneek 1940-1945, die zich over de nabestaanden van verzetsmensen in het (zuid)westen van Friesland bekommerde. De vereniging zamelde ook geld in via de reizende tentoonstelling: Strijdend Friesland  en de opvoering van het taferelenspel: Den Vaderlandt Ghetrouwe. De Stichting wierf donateurs met wervingsacties, affiches van Jan Hallema, folders, advertenties en via de radio.

 

                                                                                     ≈


128e kb 7. 1935 Marius Duintjer

Marius Duintjer in zijn werkkamer omstreeks 1935 (Bron: Architectenbureau Duintjer - 2003)

 

1948
De zuilen alleen al kostten zeshonderd gulden per stuk. De plaatsing van de grafmonumenten nam veel tijd in beslag. Er was na de oorlog materiaalschaarste en ontwerper Duintje stelde hoge eisen waaraan het grafmonument moest voldoen. De vervaardiging van de toortsen nam veel meer tijd dan voorzien. Niet alleen het handmatig hakken van de zuil met sluitstuk, maar ook het letterhakken is arbeidsintensief, zeer secuur werk dat fysiek en mentaal veel vraagt van de uitvoerder. De meeste zuilen werden in 1948 geplaatst, vaak met een kleine ceremonie erbij.


In deel 2 Tekst op toortsen, bijstand nabestaanden.
Aldtsjerk, Drachten, 2017, ©Gerhild van Rooij tekst en foto’s

*Deze werd in 2010 opgeheven, de taken zijn overgenomen door de gelijknamige stichting.
Bronnen in deel 2

127e kb 1 20GP Gevangen zeeluchtland sch

Gevangen landschap in klankschaal

Zaterdag 15 april is de officiële Friese Bevrijdingsdag, de dag waarop met schoolkinderen in Friesland wel gevierd wordt dat hun provincie in april 1945 al was bevrijd. In onze Galerie Bloemrijk Vertrouwen (GBV) in Aldtsjerk kiezen we in de periode met deze datum en 4 en 5 mei, Nationale Herdenking en Bevrijdingsdag, een expositie die daarop aansluit. Dit jaar de kleurrijke, uitbundige expositie met schilderijen en schilden op moerbeiblad of –papier van beeldend kunstenaars Glenn Priester.

127e kb 2 DSC 7727

Links: gevangen landschappen, daarboven getijden; rechts wortelvormen, daarboven staartje. Foto auteur.

Reeksen
Hij brengt reeksen: Gevangen landschappen, op moerbeiblad, al dan niet gevat in glanzend metalen of koperen frames, draadmanden en kommen of (klank)schalen. Ze zijn aan de wanden of in de ruimte geplaatst en een vervolg op een eerder in GBV getoonde vloerinstallatie Tabula Rasa op geschept papier met repeterende rood- en geelkoperen vormen die aan zijn geboorteland deden denken. De in 1950 in Jakarta geboren kunstenaar exposeerde eerder ook manshoge Aziatische poorten van roodkoper en ander metaal in GBV. Nu staan er twee even robuuste en sierlijke ‘Wortelvormen’, metalen en rubberen water-, buiten- of binnen-objecten.

127e kb 3 0145b Getijde Glenn

Getijde . Foto Priester.

Immigrant
Priester is opgeleid aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag, waar vanuit westers perspectief gewerkt werd. Daarna vervolgde hij zijn opleiding aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen die studenten liet kennismaken met kunstopvattingen uit meer continenten, waaronder Azië. Glenn studeerde ook nog kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is een immigrant uit Indië, een land dat niet meer bestaat en Indonesië is geworden. Zijn levensverhaal sluit aan bij de immigrantenstroom ten gevolge van oorlog in onze tijd.

127e kb 4 Glenn Priester mini drijfobject

Wortelvorm, binnen-, buiten- of waterobject. Foto Priester.

Glenn Priester
Toen hij vijf jaar oud was, moest het gezin waarvan hij deel uitmaakte Indië verlaten. Na de zeereis brachten ze lange tijd door in opvang in onder meer Drenthe, een voor een Indisch kind in alle opzichten vreemde omgeving. Er was geen aansluiting met de bevolking, die raar aankeek tegen die ‘buitenlanders’. In Priesters nieuwste werk is - evenals in werk in eerdere solo- en duo-exposities in GBV - de zee een belangrijk onderwerp. In ‘Gevangen landschap’ zijn zeegezichten en strand in Nederlandse of Indische kleuren geschilderd op moerbeipapier, en in omhulsels gevat. De zee verbindt Nederland met Indië, vertegenwoordigd door moerbeipapier, dat oorspronkelijk uit Azië komt. Priester woonde in Den Haag, daarna in de Hoeksche Waard en tegenwoordig in Zeeuws-Vlaanderen, nabij de zee.

127e kb 5 11 0415 schild glenn14.49.05

Schild. Foto Priester.

Schild
In zijn werk weerklinkt Indië ook in rituele schildvormen, Indisch cultureel erfgoed. In verhalen verschansen mythologische helden zich (dansend) achter een schild waarmee ze aanvallen afweren. Een eerdere in GBV getoonde schildenserie van beschilderd en geoxideerd zink en koper krijgt nu een vervolg met een vijfluik metalen schilden (45 en 55 cm hoog) bedekt met beschilderd moerbeiblad. Twee monumentale schilden (64 en 66 cm hoog) met kwetsbaar moerbeiblad en papier zijn wit en voor een deel transparant. Er ontstaat een licht en schaduwspel, evenals in de drie witte Getijden (100x120 cm) van moerbeiblad. Het zijn eerder abstracte vormen dan schilden. Voor de kunstenaar komt daarin de westerse kunstopvatting zoals hij die aangereikt kreeg op de kunstacademies samen met de oosterse die in hem verankerd ligt.

127e kb 6 staartjes DSC 7729 kopie

Staartjes, op achtergrond gevangen landschappen. Foto auteur.

Feestelijk
Tot slot zijn er reeksen ronde vormen aaneengeregen op de wand en ronde vormen op omgekeerde, gekleurde taartvormen. Helemaal feestelijk wordt het hoog aan de wand met ‘Staarten’ tot circa 60 cm lang en 18 cm breed. De twee of drie lagen moerbeiblad in verschillende kleuren hangen aan gebogen amuselepels als organische vaantjes of gebedsvlaggen bij Aziatische tempels. Ze zijn onbeschreven, het gaat om ritme, kleur en structuur (moerbeiblad). Kleur om te genieten als tegenstelling tot een beklemmend, terneerdrukkend grijs en donker (oorlogs-)immigrant verleden; het je land, geschiedenis en dierbaren achterlaten. Vluchten, verscheurd voelen, onzekerheid, nergens thuis zijn. Glenn viert de vrijheid en in zijn werk de synthese van de twee werelden waartoe hij behoort.

Aldtsjerk, Hoofplaat (Zeeland), 2017 ©Gerhild van Rooij,
www.GBV-artgallery.nl, Van Sminiaweg 70, Aldtsjerk
© foto’s kunstenaar en auteu

126e kb 1 Jongeling essen HdL fo gvr

Jongeling, essenhout, Henk de Lange. Daaronder drie persturven in Museum Opsterlân. ©Foto auteur.

De expositie (Z)onderdak omvat naast werken van Bruin van der Duim en Alie Popkema, beelden van Henk de Lange. In zijn atelier in Gytsjerk, waar je door openslaande deuren over de Wielen uitkijkt, vertelt hij over kunst, installaties en het begeleiden van kunstprojecten. De beeldhouwer-schilder voltooide net de Radiokunst voor ‘Teatrale kuier It paad nei frijheid’ met verhalen over de Tweede Wereldoorlog in Tytsjerk die daar van 6 t/m 9 april in beeld worden gebracht. Bij deze theatrale wandeling, Het pad naar vrijheid, speelt zijn installatiekunst een belangrijke rol.


Oud
Voor het museum maakte hij beelden van hout, ijzer en turf, materiaal dat hij ook in installaties voor diverse projecten gebruikt. De turven zijn oud. Een deel ervan is aangekocht nadat bij een verbouwing dit oude isolatiemateriaal is verwijderd. In een tweede atelier bovenin zijn huis dat aan de andere kant van het terrein van de voormalige Zuivelfabriek in Gytsjerk aan de weg ligt, tekent en schildert hij en bereidt er op de computer diverse projecten voor. Dat kan niet in dezelfde ruimte waar beelden en installaties gemaakt worden, daar stoft en stuift het te veel.


126e kb 2 HdL turf at f G v Rooij

Atelier. Henk de Lange houdt drie turfsoorten vast. ©Foto auteur

Turf
De turven liggen op soort: de lichtste, gewone turf, de bolsterturf met lossere structuur die op een grof brood lijkt en de donkerste, keiharde persturf die zeer compact is. Er kan een tak of wortel in de turf zitten, waardoor de vorm onder je handen breekt als je in zachte soorten snijdt of zaagt of in harde hakt. De landloper met karakteristieke kop, als een poppenkastfiguur of masker, bestaat uit alle drie turfsoorten met hun eigen kleur en structuur. Evenals bij de grote werken bestaat hij uit turven die verbonden zijn. Daarnaast staat: Vluchtelingen van turf en rondijzer, ook speciaal voor (Z)onderdak gecreëerd.


126e kb 3 vluchtelingen turf HdL fo gvr

Vluchtelingen, rondijzer, hout, turf, Henk de Lange. ©Foto auteur.

Stilte
Henk de Lange is geboren in een arbeidersfamilie in Drenthe en heeft nog meegemaakt dat er turf gestookt werd en gezien hoe zwaar turf winnen was. Toen hij in Ierland artist in residence was, werd daar turf gestookt. De kunstenaar liep er door uitgestrekte veengebieden en ervoer een diepe stilte, alsof de bodem alle geluid in zich opzoog. De bewegende ondergrond in die ruimte en je alleen op die plek oriënteren maakte van alles los, waardoor hij weer terug (in 2010) met turf wilde gaan werken.


126e kb 4 gewone bolster persturf Gv Rooij

Gewone turf, bolsterturf en persturf. ©Foto auteur.

Hogerop
Anders dan in Dionne ten Busschens gepolijste peatart laten de beelden van De Lange de structuur van turf zien. In Vluchtelingen staan op een basis van hout rondijzers met hele turven nog in tact als stapels of stoeken om turven te drogen. In het voor hemzelf emotionele beeld worden de turven ruwe poppetjes, mensen uit het veen, voor wie er geen ander werk dan turfwerk was en die soms als landloper (omdat er geen geld te verdienen viel) hun leven moest beteren in een veenkolonie. De Langes Vluchtelingen willen aan het slecht betaalde turfwerk ontsnappen en hogerop komen.


126e kb 5 landloper

Landloper, samengesteld uit diverse turfsoorten. ©Foto auteur.

IJskoud
De kunstenaar maakte voor Mythe van de natuur in Drenthe een tempel van turfpilaren (rondijzer en turf) die sinds 2013 in Nagele nabij de Zuidermeersdijk staat. Museum Opsterlân ontdekte De Langes turfkunst na een oproep op stipe.nl en gaf hem opdracht werk te maken voor (Z)onderdak. Die turfbeelden maakte hij in de winter van 2016-17 in het ijskoude atelier. Dat was zo groot, dat hij zijn caravan daar kon stallen om er zijn handen te warmen. Die caravan blijkt één groot graffiti-design van zijn hand, gemaakt toen hij het Mienskip project leidde voor ECW Westeinde (Community art in kader van Leeuwarden 2018, Culturele Hoofdstad).


126e kb 6 folderbb

Info expositie Museum Opsterlân.

Bezem
Boven de persturven staat in een vitrine nog De Langes essenhouten beeldje, gesneden uit een rechte ronde bezemsteel. Wanneer er geen (seizoens-)werk was, bonden plaggenhutbewoners en turfwerkers wel bezems van op de heide en bij moerassen verzamelde plaggen en twijgjes en staken daarin takken als steel.
Gerdyk, Gytsjerk, Aldtsjerk, ©Gerhild van Rooij tekst en foto’s


Bronnen
http://www.dorpshuistytsjerk.nl/activiteiten/
www.museumopsterlân.nl
www.henkdelange.com

 125e kb 1 Zonderdak suver gvr

Vijf keer Dak- en Thuisloos. Van der Duim: Suver. Alie Popkema. Foto auteur

T/m 30 april brengt Museum Opsterlân portretten met tekstflarden van Bruin van der Duim uit Ureterp. Ze heten allemaal Dak- en Thuisloos. Er staan albasten beelden bij van Alie Popkema uit Bakkeveen. Die heten: Ferrane (versmelting), Oerjefte (overgave), Underhûds (onderhuids) en vier beelden vormen: Wurding (in progress, wording). Toen Van der Duim en Popkema hun werken exposeerden in Kunstkamer Marum vonden ze de beelden van kwetsbare, krachtige en beschadigde vrouwen perfect aansluiten op de mannenportretserie: (Z)onderdak. Deze expositie zwerft van de ene naar de andere locatie.

125e kb 2 Framed2 foto gvr

Framed 2, Alie Popkema. Foto auteur

Geheel
In het museum zijn meer beelden van Popkema van albast, speksteen of serpentijn, vaak met één ongepolijste rand of oneffenheid in het gepolijste deel, en gecombineerd met oud hout of ijzer. Interessant zijn: Framed I-II, van wit albast op zwart geschilderd doek. Er zijn ook werken van turf, ijzer en hout van Henk de Lange (Gytsjerk)*. Henk, Alie en Bruin hebben een thuis, werk, erkenning en hebben zich zo ontwikkeld dat ze zich beeldend kunnen uitdrukken. Een heel ander levensverhaal dan dat van de daklozen die vertelden: “Ik ben zwerver. Ik leef van dag naar dag. Ik ben de weg kwijt, die ik niet eens ken” of “Na drie keer een herseninfarct kan ik nog amper praten. Schrijven helemaal niet meer, geen werk meer, aan de kant gezet.”

125e kb 3 zonderdak bikwurk gvr

Vijf keer Dak- en Thuisloos. Van der Duim Bilwurk, Alie Popkema. Foto auteur

Lopen
De portretserie op papier is gemaakt met inkt, frituurvet en bleekwater; materialen die elkaar afstoten en rauwheid en kwetsbaarheid geven die de getekende levens kenmerken. De kunstenaar ontmoette de geportretteerden tijdens zijn vrijwilligerswerk in dak- en thuislozencentrum Het Passion. Hun autobiografische teksten zijn samengebalde levensverhalen vol pijn, onmacht en hoop. “Mijn intens verdriet, gebroken. Nu weer opstaan en lopen.” De moed is er, maar wat een inspanning zal weer opstaan en voluit leven vergen. “Ik zat in het vreemdelingenlegioen. Maar nu ben ik ziek. Ongeneeslijk. Ik raak in paniek. Ik voel me angstig.” Een man die misschien ooit onverschrokken vocht, leven en dood zag? Dankzij de kunstenaar ontmoeten we zijn ogen, zien we zijn houding.

125e kb 4raam3 piano gvr

Dak- en Thuisloos, pianospelen, Van der Duim. Foto auteur.

Piano
De serie is een levensgrote vraag: Waarom pijn, ziekte, onmacht, pech, keuzes die zich tegen iemand keren en mensen wegjagen, opvoeding of milieu als obstakel voor kansrijk, gelukkig leven? Wie door wat dan ook ontregeld raakt en niet herstelt, leeft vaak met angst als loodzware last. Dat zie en lees je: “Ik ben zwaar autistisch. Ik heb drie studies niet afgerond. Vanaf mijn geboorte geestelijk mishandeld. Ik ben in de war. Ik leer mijzelf piano spelen.” De piano als symbool voor overwinning, talent, het leven in eigen hand nemen en er uitdrukking aan geven.

125e kb 5 gvr wil ze terugwinnen

Dak- en Thuisloos, wil ze terugwinnen, Van der Duim. Foto auteur

Anders
Daarvan verstoken zijn is zwaar: “Mijn leven bestaat alleen uit werken, vanaf mijn 17de jaar. Ik weet niet meer wat ontspanning is. Ik werk, ik werk kan niet meer”. Er is ook hoop in: “Ik ben mijn baan kwijtgeraakt aan de drugs, dealen. Vrouw, kinderen, alles kwijt. Ik wil ze terugwinnen. Ik daagde iedereen en alles uit wat schijnheilig was. Drugs maakten me agressief. Ik weet nu wie ik ben!” of “Werk was belangrijker dan m'n gezin. Scheiding! Wanhoop en drugs kwamen. Het moet anders, het kan anders!”

125e kb 6 beeld popkema bruin

Dak- en Thuisloos, opstaan, lopen. Van der Duim, ûnderhuds. Alie Popkema. Foto auteur

Vooruitzicht
En dan zijn er nog de mannen die toeleven naar een karwei, de natuur, het verwezenlijken van een droom: “Drugsproblemen, longontsteking. Ik ben doodop. Ik doe de was voor iedereen. Ik ben autistisch, zonder structuur lukt het me niet. De natuur is de enige plek waar ik niet hoef na te denken, alleen maar verwondering. Ik kom uit de bouw. Mijn drugsgebruik heeft mijn gezin verwoest. Ik wil weer opbouwen. Na het overlijden van mijn vrouw raakte ik aan de drugs. Ik ben nu clean. Ik wil een huis bouwen in Afrika.” Het maakt niet uit waar de zingeving vandaan komt en hoe totale uitzichtloosheid vermindert, wie daaraan ontstijgt, heeft geluk en is een held.

*Museum Opsterlân is Eerste Paasdag gesloten en Tweede Paasdag geopend van 13 - 17 uur.

Donderdag 6 april geeft Bruin van der  Duim een lezing over zijn ontmoetingen met de daklozen die hij portretteerde en het ontstaan van de expositie, zie www.museumopsterlan.nlGorredijk, Aldtsjerk, ©Gerhild van Rooij

*zie 126ste Kunstrubriek Henk de Lang

124e kb 1 Het Parool

De krant der bevrijding

De laatste oorlog op ons grondgebied werd mede dankzij Amerikanen en Canadezen bijna tweeënzeventig jaar geleden beëindigd. Grote en kleine monumenten herinneren aan de tijd dat naast strijd om de vrijheid te heroveren, bepaalde levensovertuigingen, afkomst, geaardheid of geboden hulp, ook van bevrijders, de dood tot gevolg kon hebben. Naast monumenten zijn in ons land plaquettes en gevelstenen geplaatst die specifieke groepen, personen of gebeurtenissen uit deze en andere oorlogen en opstanden gedenken en waar, hoe en wanneer door wie er offers zijn gebracht voor de heroverde vrijheid. Vuur staat daarbij vaak symbool voor herrijzen.

 124e kb 2 de oerwinning 1948

 

Naam De Oerwinningen gevelsteen uit 1948 op gelijkmatige Wederopbouwboerderij in Opeinde

De Oerwinning
Een ingemetselde liggende tegel op de voorgevel van het woongedeelte van de boerderij met de naam De Oerwinning in gele tegels op de gevel, verbeeldt het herrijzen. Op de tegel op deze boerderij aan het Opeinder kanaal in Opeinde staat een vlammenzee en rijzende Nederlandse leeuw, ook wel ‘het wederopbouwleeuwtje’ genoemd. De cijfers 19 linksboven en 48 rechtsboven vormen het jaar waarin de steen is geplaatst en onthuld. De boerderij ligt 200 meter oostelijk van de oorspronkelijke boerderij de Oerwinning, een naam die waarschijnlijk ontleend is aan het voor agrarische doeleinden ontginnen van de heide.

124e kb 3 oerwinning tegel cl

Wederopbouwgevelsteen 1948 op De Oerwinning

Variant
Dit type herinneringsstenen zijn soms overgeschilderd, wit, ook wel zwart-wit, maar meestal hebben ze de oorspronkelijke kleur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Nederland ruim 8000 boerderijen verwoest. De wederopbouwstenen hangen naast of boven de hoofdentree of op een voor- of zijgevel van boerderijen en huizen die panden vervingen die verloren gingen door oorlogshandelingen als bombardementen of vernieling, brandstichting en opblazen ter verdediging of als represaille door de bezetter. Na de eerste verwoestingen in 1940 gingen de meeste boerderijen verloren tijdens gevechtshandelingen en bombardementen in de twee laatste oorlogsjaren.

Wederopbouw Boerderijen
In Friesland hangt deze steen in diverse gemeenten. Op 4en5mei.nl staat dat het monument 'De strijd bij Wellebrug' in Koufurderrige in gemeente Súdwest-Fryslân een ingemetselde gedenksteen van natuursteen is, met in reliëf de Nederlandse leeuw die uit de vlammen herrijst en 1947. Eenzelfde omschrijving is er voor de steen op een boerderij aan de Veldweg in Rinsumageest (Rinsumageast) in de gemeente Damwoude. De foto toont dat het dezelfde leeuw is als bij de Oerwinning. Deze is niet van natuursteen. De stenen zijn in oplage vervaardigd, volgens Joke Karelse (‘Wederopbouwarchitectuur Boerderijen’, 2011) van terracottta. Terra cotta betekent letterlijk 'aarde gebakken', gebakken klei dus: poreus, ongeglazuurd aardewerk van roodbakkende klei. Naast de rood/bruine was er een beige/gele variant zoals op de Oerwinning.

124e kb 4 koufurderrige strijd wellebrug

Wederopbouwgevelsteen 1947, in Koufurderrige

Brouwers Aardewerk
De tegels komen uit de fabriek die Willem Coenraad Brouwer (1877 –1933), keramist en lid van de Nederlandse Kring van beeldhouwers, had opgericht. Deze zoon van Nicolaas Brouwer, hoofd van een Leidse lagere school, en Antonia Coert, was opgeleid aan de Teekenschool in Leiden en werkte van 1894 tot 1898 in het atelier voor boekversiering en letters snijden van zijn zwager Loebèr. Vanaf 1898 ging hij in Gouda pottenbakken bij Goedewaagen waar hij een eigen oven had en rond 1900 sloot hij zich aan bij de kunstenaarsgroep rond ’t Binnenhuis. Een jaar later richtte hij zijn eigen keramiekfabriek Vredelust op en in 1905 heeft hij Vredelust omgezet in N.V. Fabriek Brouwer’s Aardewerk.

Architecturale keramiek
Vanaf 1906 maakte Willem Coenraad bouwaardewerk, tuinkeramiek en architecturale keramiek, o.a. voor het Vredespaleis in Den Haag. Hij werkte met beeldbepalende architecten als Berlage, Oud, Dudok en Wils en wordt beschouwd als vernieuwer op dit gebied. Zijn zoons Coen en Klaas werkten na de Eerste Wereldoorlog al in de fabriek en namen die na zijn overlijden over. De wederopbouw-leeuwtegel op de Oerwinning en soortgelijke tegels zijn tijdens en na de oorlog in hun fabriek in Leiderdorp uitgevoerd. Het vermelde jaartal verwijst bij een aantal stenen naar het jaar van de verwoesting van de oude boerderij.

124e kb 5Nijmegen Relief JUiterwaal voet toren CS

Jo Uiterwaal, reliëf vrouw met toorts, voet CStoren Nijmegen

Uiterwaal
Tijdens de Duitse bezetting is gekozen is voor de afbeelding van een Hollandse Leeuw.
Henk van de Weem (Mylls Heem) vermeldt als ontwerper Johannes Wilhelmus ‘Jo’ Uiterwaal. Deze beeldhouwer en meubelontwerper is op 21 mei 1897 in IJsselstein in een katholiek gezin geboren en in 1904 verhuisd naar Utrecht waar hij 11 juni 1972 stierf. Zijn vader was houtsnijder en van de negen kinderen werd zijn oudere broer Steph ook beeldhouwer. Uiterwaal leerde tussen 1912-1917 het vak van A.J. Dresmé bij wie hij op het atelier werk uitvoerde voor Mendes da Costa. Van 1918 tot 1920 volgde hij ‘s avonds de Kunstnijverheidsschool in Utrecht waar hij les kreeg van Willem van Leusden en handtekenen van heraldicus T. van der Laars en vaktekenen van architect C J. de Haas. Hij was dus onderlegd in heraldisch en architectonisch tekenen.

124e kb 6 gevelsteen 1940

Wederopbouwgevelsteen 1940

 

1940
Veenendaal lag middenin de frontlijn van de Grebbelinie en de daar gestelde inundaties, aangelegde stellingen en gebouwde kazematten veranderden Veenendaal in een vesting. De inwoners werden geëvacueerd en circa 150 woningen en boerderijen die voor de stellingen stonden werden mei 1940 door de Genie opgeblazen om schootsveld te verkrijgen. En daar kwamen dat jaar nog circa 250 boerderijen bij die tijdens gevechten werden verwoest of voor vliegvelden moesten wijken. Met het oog op de voedselvoorziening moesten deze zo snel mogelijk worden hersteld. Op 15 juli 1940 heeft de rijksoverheid daarvoor het Bureau Wederopbouw Boerderijen opgericht.

124e kb 7 Vrij Nederland Jubileumnr. Vrij

Bevrijding

BWB
Deze BWB viel onder het Bureau Ontruiming van het Rijksbureau voor Voedselvoorziening in Oorlogstijd, na de eerste oorlogshandelingen belast met herstel van het landbouw-productieapparaat. BWB moest zorgen dat er naast noodvoorzieningen, in regionale vormentaal gebouwde boerderijen kwamen, geschikt voor een (toen) moderne agrarische bedrijfsvoering. Op deze boerderijen hangen de tegels met het jaartal 1940. 1947 en 1948 worden vermeld als heropbouwjaar voor wederopbouwboerderijen, die in de laatste jaren van de oorlog, soms voor de tweede keer, in de as waren gelegd. De Oerwinning ging november 1944 als represaille in vlammen op en draagt als jaartal 1948. Wat hier* of op andere boerderijen met wederopbouwleeuwtegels tijdens de oorlog nog meer heeft plaatsgevonden, welke slachtoffers vielen en wie daarbij betrokken waren, staat op: www.tracesofwar.nl.

Aldtsjerk, Opeinde of De Pein, maart 2017 ©Gerhild van Rooij www.gerhildvanrooij.nl

* Op 21 november 1944 vielen er vijf bezetters binnen. Jan en Marten, zoons van Reinder, waren aan het melken en sloegen alarm, waarna in een vuurgevecht één Duitser omkomt waarop de Duitsers Jan, Marten en onderduiker Gerardus Wagenaar neerschieten, drie van de acht oorlogsslachtoffers in De Pein of Opeinde
Bronnen
4en5mei.nl, Verzetsmuseum Leeuwarden
RCE.nl, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, voorheen Rijksdienst voor Monumentenzorg Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (archief BWB, Bureau Wederopbouw Boerderijen)
Jan Baptist Bedaux. ‘Jo Uiterwaal en Piet Elling. Een vergeten hoofdstuk in de ontwikkeling van de moderne beeldhouwkunst in Nederland’
Johan Lagerweij en Sophie Elpers Wederopbouwboerderijen, lezing 2007/ compilatie 2015, Oudheidkundige vereniging Scherpenzeel
Joke Karelse, 2011, 'Wederopbouwarchitectuur Boerderijen', Nieuwsbrief Boerderij & Erf, jg. 13, nr. 22 oktober 2011 (tekst juli 2011), p. 4
Sophie Elpers ‘Erfenis van het verlies. De strijd om de wederopbouw van boerderijen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog’. (Stichting Historisch Boerderij Onderzoek, SHBO)
Spanvis.nl
Meertens Instituut, www.meertens.knaw.nl
Histoaryske Feriening de Pein, http://www.hfdepein.nl
http://studio-domeinzicht.jouwweb.nl/sporen-van-de-oorlog

123e kb 1 in GBV 2011 exp weg uit nl

Hendrik Beekman bij een van zijn houten beelden in de expositie in Galerie Bloemrijk Vertrouwen (GBV). Foto ©Gerhild van Rooij

 

 

 

 

Spanje
De maand februari 2011 liet Hendrik Beekman in Galerie Bloemrijk Vertrouwen in Aldtsjerk zijn stenen, houten en bronzen beelden zien in combinatie met de fotoportretten en abstracte foto’s van ondergetekende. Er was als opening een dagprogramma met buffet en avondvullend klassiek talentconcert voor de gerevalideerde kunstenaar die zijn Nederlandse atelier en galerie van de hand had gedaan en nu definitief naar het Spaanse Aragon verhuisde. Hij kwam soms even terug in Lyndensteyn, waar hij met een arts al eens had gesproken over zijn oerversie Leren Lopen. Het circa 40 cm hoge houten beeld leende zich wel voor een bronzen versie.

 

 

123e kb 2 beekmanleren lopen

Houten Leren Lopen, Foto ©Hendrik Beekman 2010-11

Hout
Dit strijdbare en kwetsbare kunstwerk over leren lopen en jezelf vertrouwen werd de ‘voorloper’ van de metershoge bronzen versie op natuurstenen voet (zie kunstrubriek 122). Hendrik herhaalt zich nooit en maakte een stalen frame met verwante basisvorm om daaromheen met plasticine het beeld op te bouwen. De doorleefde huid en de worsteling om overeind te komen en te blijven moesten vanuit elke hoek en afstand zichtbaar zijn. Plasticine was oorspronkelijk de merknaam voor een boetseerpasta op basis van calciumzouten (kalk), petroleumgelei (paraffinewas met kleine aardoliecomponent) en vetzuren, die in 1897 werd uitgevonden door de Engelse tekenleraar William Harbutt. Het is nu een soortnaam. Aan de boetseerpasta’s, die niet gebakken kunnen worden, is anti-oxidant Irganox L130 toegevoegd zodat deze niet ranzig of bros worden en langdurig kneedbaar blijven.

 

123e kb 3.DSC 6884 kopie

Beekmans Leren Lopen, achtertuin Lyndensteyn. Foto 2017 Gerhilds ©Gerhild van Rooij ≈

 

Realiteit
In 2012, twee jaar na het ongeluk, kon Beekman maximaal een uur per dag met de plasticine kneden. Hij miste de kracht en het uithoudingsvermogen van voor het ongeluk, toen hij nog afwisselend werkte in zijn Spaanse en Nederlandse atelier en expositieruimte: Kabinet Beekman, de enige surrealistische galerie in Nederland, en over onuitputtelijke energie leek te beschikken. Intussen was Gloria op zijn pad gekomen met wie hij het afgelopen jaar is getrouwd. Volgens zijn aanwijzingen kneedde zij door als hij niet verder kon, totdat de tweedelige mal gemaakt kon worden om het beeld in brons te laten gieten en daarna te laten patineren.

 

123e kb 4. DSC 6899 kopie

Monogrammen in bronzen Leren Lopen bij Lyndensteyn. Foto 2017 © Gerhild van Rooij

Gloria
Ze vertrokken. Beekman kwam pas terug voor de onthulling en zag toen dat zijn beeld boven de steen zweefde. Omdat hij niet bij het plaatsen geweest was, kon hij daar niets meer aan veranderen. In de toekomst wil hij kleine stenen op het voetstuk lijmen om de drie naar wankel evenwicht tastende benen vaste grond onder de voeten of hoeven te geven. In de binnenzijde van één been staat een dubbel monogram. Een voor Gloria en een voor Beekman, die stelt dat hij zonder haar hulp en vertrouwen het beeld niet had kunnen voltooien.

 

123e kb 5 DSC 6929b

Hendrik Beekman vertelt over revalidatie op de locatie waar Leren Lopen is ontstaan. Foto 2017 ©Gerhild van Rooij

Dank Revalidatie Friesland
Op 16 mei 2013 onthulde de toen vierjarige Kyra als een kleine prinses in de tuin van Revalidatie Friesland in Beetsterzwaag het boven haar uit torenende beeld. Kyra’s moeder, Mariëlle Brouwer-Edes, had bij een auto-ongeval 21 botbreuken en een ernstige hersenkneuzing opgelopen en was in Lyndensteyn gerevalideerd. Bij de onthulling en overdracht van het beeld aan voorzitter Gerrie Eikelboom van de Raad van Bestuur Revalidatie Friesland bracht zanger en oud-Amelander Sytse van der Werf uit Kûbaard het lied Maaie ten gehore. Na zijn herseninfarct en ziekenhuisopname was hij evenals Beekman en Brouwer-Edes met veel geduld en aandacht opgevangen.

 

123e kb 6 DSC 6924

Hendrik Beekman laat zien dat de bronzen miniatuur verankerd is in de balie bij Revalidatie Friesland Lyndensteyn, Beetsterzwaag. Foto 2017 ©Gerhild van Rooij

Miniatuur
Ze leerden hier weer lopen en zonder de toewijding van de mensen van de revalidatie was dat niet gelukt. Om het Revalidatiecentrum te bedanken maakte Hendrik het bronzen beeld en zamelden Sytse van der Werf en Mariëlle Brouwer-Edes geld in om de bronzen uitvoering, het vervoer en de plaatsing te bekostigen. Via de door Van der Werf en Brouwer-Edes opgerichte Stichting Ode aan de Revalidatie is met vele acties tienduizend euro bijeengebracht. De resterende vijfduizend euro heeft Hendrik moeten bijleggen. Het zou mooi zijn als er nog een plaquette geplaatst kon worden met daarop de titel en achtergrond van het beeld, de stichting en de namen van de drie schenkers, ook bij de balie waarop een bronzen miniatuurversie van Leren Lopen is vastgezet.

Marrum, Aldtsjerk, Beetsterzwaag, 2017 ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

Bronnen
https://www.youtube.com/watch?v=fmRRO2SRHUg (CAMJO media, JRF Producties,118 sep. 2012)
Onthulling, 2013: https://www.youtube.com/watch?v=3Fqvm4aXi_k
Zie Gerhilds 122ste Kunstrubriek
Oral history Hendrik Beekman
Eigen en GBV-archief (www.gbv-artgallery.nl)
Tom de Boer. Pluskrant Magazine 7, maart 2015, ‘In gesprek met: Mevrouw Gerrie Eikelboom voorzitter Raad van Bestuur van Revalidatie Friesland’ en omslagfoto Gerard Broersen
defeanster.nl/nieuws/21673/onthulling-beeld-als-ode-aan-de-revalidatie-2/ (Klasina van der Werf)

 122e kb 1 leren lopen 890 Beekman foto GvRooij

Hendrik Beekmans bij zijn sculptuur in Lyndensteyn, 2017. Foto: Gerhild van Rooij

Wankel
In de tuin achter het revalidatiecentrum Lyndensteyn in Beetsterzwaag staat een voor velen merkwaardig bronzen beeld, dat prachtig gepatineerd is. Het is de weergave van onmacht naar beheersing voor zover die mogelijk is. Wie oppervlakkig kijkt, ziet alleen een meervoudige verdraaiing, vervorming, beschadiging en verwringing, met scherpe naden die kronkelen. Een bronzen beeld dat niet lekker staat en er met drie poten behoorlijk gehandicapt uitziet. Voor een vierpotig dier een poot te weinig, voor een mens een been te veel, maar voor dit beeld precies wat het moet zijn.

 

119e kb 2 DSC 5271 gvrb

Detail Beekmans sculptuur Leren Lopen, 2017. Foto: © Gerhild van Rooij

Ontstijgen
Het beeld is gemaakt door Hendrik Beekman en heet Leren Lopen. Zijn brons is een abstractie in beweging. Een vorm die wankelend zijn weg zoekt. Een figuur die lijkt te worden tegengehouden in uitstrekken en rechtop staan, maar tegen de verdrukking in gaat en staat. Wie er als buitenstaander naar kijkt en de aardverschuiving binnen het gekwetste menselijk lichaam niet uit eigen ervaring kent, ziet eerder een gedrocht dan een overwinnaar. De samengebalde, knoestige figuur is een feniks die oprijst uit het voor goed opgeloste oude gestroomlijnder zelfbeeld. Een mens of de geest van een mens, die het voor de rest van het leven doet met het nog mogelijke. Zonder de vanzelfsprekendheid van moeiteloos voluit bewegen. Een mens die de kracht heeft om opnieuw zijn of haar weg te zoeken en daarmee boven zichzelf uitstijgt.

 

122e kb 3 leren lopen 907 Beekman foto GvRooij

Beekman bij Leren Lopen in Lyndensteyn, 2017. Foto: © Gerhild van Rooij

Verlies
Hendrik Beekman is een vrije geest die er in een lichaam met van buitenaf wel en niet zichtbare beperkingen fysiek en mentaal nog goed vanaf is gekomen. Hij overleefde in 2010 het ongeval waarbij zijn vrouw Margrietha, op wie hij stapelgek was, het leven verloor. Margrietha Emerentiana de Vries werd op 13 juni 1947 in Leeuwarden geboren en een dag nadat zij haar verjaardag had gevierd door het fatale verkeersongeluk in Groningen vermorzeld. In de afgeladen aula van het crematorium Goutum lag Beekman er op de crematieplechtigheid van zijn geliefde vrouw zelf bij als een schim van wie hij was. Hij was wel weer bij bewustzijn gebracht, maar zoals de rouwbrieven en -advertenties al aangaven niet in staat tot condoléance. Zijn beeld Leren Lopen is tegen deze achtergrond ontstaan en meteen herkenbaar voor lotgenoten en hun naasten.

 

122e kb 4 eren lopen 918 Beekman foto GvRooij

Beekmans bij de miniatuur van Leren Lopen op de balie van Lyndensteyn, 2017. Foto: © Gerhild van Rooij

 

Reactie
Wie in een macroseconde door een bijna fataal ongeluk in elkaar gedrukt wordt, beklemd raakt, uiteengereten, weggerukt, neergesmeten of weggeslingerd, verandert voorgoed. En dat geldt ook voor wie door een medische fout zijn mobiliteit, verstandelijke vermogens of lichaamsdelen, gehoor, zicht, tastzin, reuk of spraak verliest. Wie in één klap wordt beroofd van de vitaliteit van bewegen en vaak ook nog voorgoed verminkt raakt, is letterlijk overweldigd. Veel hierdoor getroffen personen raken snel verdoofd, soms zelfs in coma. Anderen worden uit voorzorg tijdelijk in coma gehouden. Dit overkwam de bekende surrealistische beeldend kunstenaar Hendrik Beekman.

 

122e kb 5 werkplek 939 Beekman foto GvRooij

Beekmans, 6.5 jaar na datum aan de werktafel waar hij de sculptuur leren lopen maakte, 2017. Foto: © Gerhild van Rooij

Herkenning

Wie opnieuw heeft moeten leren lopen na een ernstige ziekte, zware beroerte of bijna fataal ongeval, herkent meteen de strompelaar, wiebelaar, kantelaar, evenwicht- en perspectiefzoeker in Leren Lopen. Daar zijn geen woorden voor nodig. Beekman kon dit uitdrukken omdat hij van beroep beeldend kunstenaar is. Hij verbleef drie maanden in Revalidatiecentrum Friesland in Beetsterzwaag. De therapie was zeer inspannend, geestelijk en fysiek. Beekman kon dit volhouden omdat hij daar per dag een uurtje of langer van werd vrijgesteld om te zijn wie hij was: de kunstenaar, die via zijn handen en verbeelden de weg naar leren lopen vond. Weer leren lopen, eerst in warm water en later daarbuiten was even belangrijk als weer een beeld maken. Het vertolkt de angst toen therapeuten hem loslieten en hij stap voor stap moest leren vertrouwen op zijn lijf, zijn benen opnieuw de weg moest laten vinden van en naar de grond. Leren Lopen is het lijf dat vreemd en eigen is en stap voor stap in het oneindigheid tast voor het vaste grond krijgt.

Beetsterzwaag, Marrum, Goutum, Aldtsjerk, © Gerhild van Rooij, gerhildvanrooij.nl

Bronnen revalidatie-friesland.nl
Oral history Hendrik Beekman