enquete
 
Bekkema
 
warrenhove
 
damhus
 
bewegingscentrum
 
abd pluskrant banner
 
humanitas
 
museumdr8888
 
smelneserfskip
 
meldij
 
rebbers
 
Uitinmedia

 Lindeboom

 

nieuwsbrief sunenz

1 statig Beetsterzwaag

 

Parklandschap
2012 was het themajaar Buitenplaatsen en daaruit is de SKBL voortgekomen, dat digitale publieksinformatie geeft over kastelen, historische buitenplaatsen en landgoederen en met vrijwilligers streeft naar samenwerking tussen deze erfgoederen. Veel landgoederen en parklandschappen werden in stand gehouden door de adel, maar zijn nu verloren of versnipperd. Beetsterzwaag en Olterterp bezitten nog veel van dit Friese culturele erfgoed met bijbehorende villa’s, grietenijhuizen en states en voor goed beheer is begrip van de historische achtergrond onontbeerlijk. In het Pluskrant Magazine en op Pluskrant.nl schreef ik in kunstrubrieken over historische en recentere tuinsieraden dat buitenplaatsen en landschapsparken door hun bijzondere karakter een maatschappelijke waarde hebben. De meeste zijn nu in bezit van bedrijven, instellingen en overheid. Over dit erfgoed bracht Uitgeverij Matrijs i.s.m. Vereniging de Opsterlandse Groene Parels, het mooi vormgegeven Statig Beetsterzwaag. Parklandschap rond een Fries dorp uit . Auteurs zijn de groen erfgoed specialisten Peter Verhoeff (1967), landschapsarchitect, en Ronald van Immerseel (1971), historicus.

Bzwaag bij statig bzw1Veelzijdig
In zijn inleiding Opsterlands groene parels noemt prof. dr. Yme Kuiper het boek een landschapsbiografie. In Ontstaan van het landschap zijn de vroegste bewoners, ijstijden, ontginningen, verkaveling, waterwegen, reden en paden belicht. In Opkomst van de landgoederen 1600-1800, beschrijft Opsterlands grietman Martinus Fockens, zijn in 1616 gestichte buitenplaats Fockens (Fockensstate) en de vroeg 17de-eeuwse buitenplaats Walrich in Beetsterzwaag, met tot in de achttiende eeuw veel kleine boeren. In Een adelsdorp met grootgrondbezitters 1800-1875, staan buitenplaatsen, nieuwe parken en (over)tuinen centraal, onder meer Slot Boelens in Olterterp en bijbehorende bosbouw en Lauswolt. De Gelderse Rijnhard, baron van Lynden, die in 1778 trouwde met Ypkjen Hillegonda van Boelens afkomstig uit een voorname burgerfamilie en hun nazaten huwden een Van Harinxma thoe Slooten en Lycklama à Nijeholt. Hun namen bleven in Opsterland verbonden met buitenplaatsen en geografische namen. Parklandschap en Olterterp vanaf 1875, geeft inzicht in het veranderend landschap. Diverse uitbreidingen en verbrokkeling van het erfgoed, vele gekapte bomen en nieuwe siertuinen. Beetsterzwaag en Olterterp: Parels van Opsterland, benadrukt dat hier uitzonderlijk veel landschappelijke structuren en langgerekte kavels bewaard bleven en vertelt welke onzichtbaar of verdwenen zijn.

Betrokken
Het zeer complete boek bevat ook vijf verhalen van een rondleider, beheerder of eigenaar van dit erfgoed, dat na het in werking treden van de natuurschoonwet in 1928 steeds toegankelijker werd. De vele feiten, persoons-, bedrijfs- en geografische naamregisters, literatuurlijst en illustratieverantwoordingen maken Statig Beetsterzwaag tot naslagwerk. Het landschap, de opkomst van landgoederen, adel en… als gevolg van landbouwcrises, andere grootgrondbezitters komen samen in toegankelijke verhalen. Alles is gefundeerd op betrokkenheid bij dit in millennia ontwikkelde landschap, een evolutie die de auteurs mede vanuit geologie, archeologie, historische geografie, economische en sociale geschiedenis toelichten.

Beetsterzwaag bij statig bzw2Herkenning
Parklandschap en landgoederen rond Beetsterzwaag en Olterterp zijn even aansprekend beschreven als de ontwikkeling in deze dorpen, verhoudingen tussen grootgrondbezitters en bevolking, successen van socialisten, negentiende-eeuws toerisme en de huidige recreatie. Historische achtergronden van landschapsparken, gebouwen, sier- en utiliteitstuinen met slingerpaden, lange lanen en zichtlijnen naar tuinsieraden als follies, kluizenaarshutten, beelden, waterpartijen, of bossen, akkers, weiden en waterwegen ontvouwen zich in tekst, beeld en kaarten. Historische samenhangen geven inzicht voor goed beheer, waaronder verjonging van aanplant om landschapserfgoed op lange termijn te behouden. Bij die instandhouding voelen veel inwoners zich betrokken.

11e boekbespreking 4 boekpresentatie verhoeff immerseel

Boekpresentatie Statig Beetsterzwaag in Lauswolt. Links: Van Immerseel, rechts: Verhoef. Met boek in de hand Piet van Dijk, wethouder Opsterland. Foto Uitgeverij Matrijs, Utrecht.

Lauswolt
Eeuwenoude hooilanden, restanten van veen- en heidelandschappen, uitgestrekte bossen, waterpartijen, lanen bij buitenplaatsen met statige huizen herinneren aan het ontstaan van het in Statig Beetsterzwaag beschreven parklandschap. Op de Landgoeddag, zondag 9 oktober 2016, overhandigden de auteurs onder grote belangstelling het eerste exemplaar aan Piet van Dijk, wethouder van gemeente Opsterland. Verhoeff gaf aansluitend een rondleiding over het eeuwenoude Landgoed Lauswolt, dat evenals de beschreven buitenplaatsen ontstaan als ontginning vanuit het Koningsdiep. Na lezing van het boek, zie je die landschapsgeschiedenis.

Beetsterzwaag, Olterterp, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij

Statig Beetsterzwaag. Parklandschap rond een Fries dorp, 22x28 cm, 128 pagina’s, genaaid gebonden, grote illustraties, oktober 2016, Uitgeverij Matrijs, Postbus 670, 3500AR Utrecht Online bestellen € 24.95 incl. verzendkosten (ISBN 978-90-5345-497-8)
Biografie auteurs op
http://www.stichtinginarcadie.nl/stichting-in-arcadie/ons-team/

*NB Zie Gerhilds kunstrubrieken op Pluskrant.nl over kunst bij panden en in landschapsparktuinen uit Statig Beetsterzwaag:
Nr. 68
De Aisikers van Zeilstra in Beetsterzwaag, 5 feb 2016
Nr. 64 Haikutegel Jan Loman, Boomgaard dl. 4, 8 jan 2016
Nr. 65 idem, Betlehem dl 5, 11 jan 2017
Nr. 66 Sculptuur Loman bij Kantongerecht dl. 6, 21 jan 2016
Nr. 69 Kunstrubriek Slauerhoff en Loman dl. 7, 12 feb 2016
Nr. 7 Gerhilds Boekrubriek Slauerhoffs gedichten in openbare ruimte, 12 februari 2016
Nr. 72 Poseidon, Beetsterzwaag dl. 1 (Ignatius van Logteren), 7 maart 2016;
Nr. 73 idem dl. 2, 11 maart 2016

Idem in Pluskrant Magazine nr. 12, juni 2016, Gerhilds Kunst & Erfgoedrubriek 8: 18de eeuwse hermen uit Lyndenstein via Slot Boelens en Stania State naar Princessehof

10e boekbespr 1 Bloemendaal N. ex Libris 2

Exlibris Nico Bloemendaal, Roel Oostra 1941, over exlibris door Fré Cohen. Foto Tresoar Jan van Geffen

 

Tresoar
Leeuwarden. In de driehoek in de studiezaal van Tresoar wordt de kleingrafiek uit de expositie Joodse ex libris in Fryslân op panelen toegelicht. Het initiatief voor deze historische en kunsthistorische Joods-Friese expositie lag bij het Dr. L. Fuks Studiecentrum voor Judaïca en Hebraïca. In de vitrines liggen in boek-dummy’s, veertig ex libris en toelichting op de eigenaars en makers. Eén boek bevat niet één maar twee ex libris Nico Bloemendaal. De tweede is gemaakt door ‘onze’ nu 95-jarige Roel Oostra, columnist voor Pluskrant.nl, redactielid van het Pluskrantmagazine en oud-directeur van Schouwburg de Lawei.


10e boekbespr 2 HAY 6684 bew

Bram de Bruin (Leeuwarden 1930) voor informatiebord bij vitrine met exlibris. Foto Tresoar, Haye Bijlstra

 

Eigenaar
Bij de opening op 30 november verwelkomde Uzi Hagaï (Fuks Studiecentrum) de aanwezigen, waarna bruikleengever Chris Kooyman, Joods exlibriskenner bij uitstek, benadrukte hoe bijzonder het is dat bezitters van deze eigendomsmerken voor boeken voortleven via hun ex libris. Ten gevolge van de holocaust en ouderdom is er soms geen nazaat of ander familielid meer van de titularissen, boekeigenaren of de makers van deze ex libris. De Bruin is een uitzondering en sloot af met een verhaal over zijn eigen ex libris, letterlijk: uit de boeken of boekerij van …


10e boekbespr 3 De Meiroep 1931uitg vdAJC omslag

 

 

Roel Oostra
Roel vertelt over het ex libris voor Nico Bloemendaal. ‘Ik knutselde wel eens wat in elkaar, als het te pas kwam. De andere ex libris was van grafica Fré Cohen, een echte goede kunstenares’. Gevoel voor verhoudingen zal Oostra in zijn eerste professie als banketbakker hebben ontwikkeld, net als de Friese beeldhouwer Hildo Krop, die stadsbeeldhouwer van Amsterdam werd. Banket is tong- en oogstrelend en ook later bij het runnen van de Lawei was grafische vormgeving belangrijk voor gebouw, reclame, van suikerzakjes tot posters.

 

 



Nathan
Nico of Nathan Bloemendaal werd op 8 oktober 1902 in Leeuwarden geboren. Zijn ouders waren Levie (Louis) Bloemendaal (Amsterdam,1886 - Auschwitz,1942) en Judikje Keizer (Leeuwarden,1880 – Auschwitz, 1942). In de jaren twintig verhuisde Nico naar Amsterdam en werd landelijk penningmeester van de AJC, voluit Arbeiders Jeugd Centrale. Deze socialistische jeugdbeweging was in 1918 opgericht door de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, SDAP en het Nederlands Verbond van Vakverenigingen, NVV.
De SDAP, voorloper van de Arbeiderspartij, was in 1894 opgericht en bestond tot 1946, de op 1 januari 1906 door vijftien vakbonden opgerichte vakcentrale NVV is in 1977 met het Nederlands Katholiek Vakverbond opgegaan in de FNV. De AJC werd in 1959 opgeheven.


10e boekbespr 5 Exl Nico Bloemendaal Fre Cohen

 

Verzet
Bij de AJC ontmoette Nico de niet Joodse Atje Kooistra (1902-1993). Ze trouwden in 1927 in Amsterdam, in 1936 werd zoon Wim geboren, in 1939 dochter Carla. Na opheffing van de AJC in augustus van het eerste oorlogsjaar verhuisde het gezin naar Vierhouten en in 1941 naar Drachten, waar zij tot 1946 bleven. Nico zat in het verzet en bood met zijn vrouw onderdak aan onderduikers. Roel vertelt, ‘Hij was gemengd getrouwd en wilde zijn gezin niet belasten. Nico vroeg of ik iets kon maken om over zijn ex libris te plakken Achter de Meiboom, symbool voor het socialisme, stond de Davidster in een stralende zon. Die moest verborgen worden. Zo kreeg het boek een ex libris met en zonder Davidster.’

 


10e boekbespr 6 Het Volk 25 j. fre cohen

 

Vrij
Na 1945 werd Nico directeur van het bureau van de P.O.D., Politieke Opsporingsdienst Drachten, en tot 1953 rayondirecteur van 'De Arbeiderspers' in Leeuwarden, uitgever van onder meer Het Vrije Volk, eerst geleid door Albert Geerts. Eind 1945 is op het dak van de Tweebaksmarkt 47 een foto* van de redactie met Nico genomen met de slogan Een vrij volk leest Het Vrije Volk, Democratisch Socialistisch Dagblad. Hij was voorzitter van het afdelingsbestuur van de PvdA en zat in besturen van culturele verenigingen in Leeuwarden. Begin 1953 werd Nico directeur bij de Nederlandse Vereniging van Suikerzieken en kort voor zijn dood op 30 november 1962 in Den Haag maakte hij deel uit van de PvdA-fractie van de Haagse gemeenteraad.

Drachten, Leeuwarden, Aldtsjerk, 2017, ©Gerhild van Rooij gerhildvanrooij.nl

U kunt de expositie Joods Ex Libris in Fryslân, bijzonder kleingrafiek t/m 30 januari 2017 bezoeken in Tresoar, botermarkt1, Leeuwarden zie http://www.tresoar.nl

Bronnen
*Leovardia, 1 september 2011, pagina 38
Oral history Roel Oostra
Tresoar.nl
jodeninnederland.nl/id/
iisg.nl

9e boekr 1 GvRooij 6288a

Uzi Hagai (Dr. L Fuks, Studiecentrum) kijkt hoe Joods exlibriskenner, -collectioneur en bruikleengever Chris Kooijman, de expositie Joodse exlibris in Fryslan in Tresoar op zaal toelicht

 

Ex libris, historische eigendomsmerken van boeken, werden als heel mooie etiketten voorin boeken geplakt. Naast de expositie Besiele Troch Alma Tadema van FRIA toont Tresoar, Fries Historisch en Letterkundig Centrum, ook 'Joodse ex libris in Fryslân' tot 30 januari 2017.

Op de opening van deze expositie onder auspiciën van het Dr. L. Fuks Studiecentrum vertelde Uzi Hagaï dat Fuks zijn privébibliotheek in 1990 aan de Provincie Friesland schonk als dank dat hier tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden in de medine (buitengebied) konden onderduiken, al kon men de meeste Friese Joden niet redden. Het werd de basis van de Fuksbibliotheek Hebraïca en Judaïca, Hebreeuwse en Jiddische taal- en letterkunde, van Tresoar.

9e boekr 2 Fuks ex Libris 004

Exlibris (Leo) Fuks (Kalisz, 29-12-1908 - Harfsen, 12-7-1990) bibliothecaris, naamgever Dr. L. Fuks Studiecentrum, Tresoar: Exlibris gemaakt door Arthur Goldstei voor 1972. FotoTresoar Jan van Geffen

 

Lajb Fuks
Tresoar is in 2002 ontstaan na fusie van de Provinciale Bibliotheek van Friesland, het Ryksargyf en het Frysk Letterkundig Museum en Dokumintaasjesintrum. Tresoar richt zich op Friese taal, letterkunde en geschiedenis, waaronder Fries-Joodse. Ex libris betekent uit de boeken of boekerij van de naamdrager of titularis van het ex libris. De emblematische of symbolische afbeeldingen, spreuken en motto’s op deze persoonlijke prentkunst verwijzen vaak naar beroep, passie, familienaam en afkomst. Joodse ex libris dragen wel Hebreeuwse teksten en Joodse symbolen, zoals de initialen van Leo (Lajb) Fuks in Latijn en Hebreeuws. In de bibliotheek wijzen boekruggen naar twee zijden – misschien voor naar rechts Nederlands lezen en naar links Hebreeuws – er bovenop hapt een vos verlekkerd naar druiventrossen.

 

9e boekr 3 HAY 6652 bewb

Bram de Bruin (Leeuwarden 1930), spreekt op de opening in Tresoar. Bram trouwde met Margaritha Schweitzer. Ze kregen een dochter en een zoon. Bram vormt met zijn huidige vrouw Nina het muzikale duo Bram en Nina. Foro Tresoar Haye Bijlstra

 

Bram de Bruin
Vele titularissen leven niet meer. Bram de Bruin, die in Leeuwarden opgroeide en in Den Haag woont, leeft. Hij kwam persoonlijk zijn ex libris met daarop viool, boeken van Heine en De Magen David of Davidsster, toelichten. Joods exlibriskenner Kooijman speurde intensief in archieven, bibliotheken en privécollecties naar de eigenaars, hun geschiedenis en de symboliek en beeldtaal op de prentjes. Decennialang zocht hij ex libris in winkels en op markten als het Waterlooplein en besteedde naast zijn reguliere werk alle vrije tijd aan het achterhalen van gegevens. De titularis of de kunstenaar van de getoonde ex libris zijn Fries, van Friese afkomst of woonden en werkten hier, ze zijn Joods of hadden een Joodse vader.

 

Haye Bijlstra
In de tafelvitrines in de expositiedriehoek halverwege de studiezaal liggen ex libris met toelichting. Haye Bijlstra, meiwurker presintaasje en ynformaasje Tresoar, presenteerde deze speciale prentkunst in dummy’s van twee formaten, boeken dus, de oorspronkelijke context van deze waardevolle Joods-Friese historische ego-documenten. De bruikleengever van de exlibris, Chris Kooijman, vertelde dat de Joodse ex libris-documentatie in het Offenbach Archival Depot (1946)* maakte dat de Joods-historische waarde van zijn exlibrisverzameling tot hem doordrong.


9e boekr 4 Bruin Bram ex Libris 014

Exlibris Bram de Bruin, in 1948 gemaakt door zijn pleegvader J. Roza. De liefde voor Heine kreeg hij mee van zijn docent en vriend. Bram speelde als kind al viool, tijdens de oorlog niet, daarna wel, vervolgens lange tijd niet en nu in duo, salon- en symfonieorkesten. Foto Tresoar Jan van Geffen

 

 

9e boekr 5 GvRooij 6289a

Chris Kooijman links boven fraai ingerichte vitrine met enkele van de veertig ex libris in dummy. Foto Gerhild van Rooij

 

Chris Kooijman
Jan Aarts en Chris Kooyman werkten lang aan hun veelomvattende standaardwerk en memorboek Dit is mijn boek. Joodse exlibriscultuur in Nederland, waarin deze kleingrafiek in biografieën van titularissen en kunstenaars worden belicht. Het verschijnt voorjaar 2017 bij De Buitenkant van Chang-Chi Lan-Ying en Jan de Jong. In 2005 kreeg hun in boeken over boeken gespecialiseerde uitgeverij de grafische cultuurprijs. In het tijdschrift Uitgelezen boeken (2011, de Buitenkant) gaven de auteurs een vooruitblik op de publicatie met ruim 1700 ex libris van Joden in Nederland. Weinigen overleefden de Holocaust.**


Expositie
De expositie in Tresoar biedt kunst en wereldgeschiedenis ineen in een fraaie ex libris van Fries-Joodse titularissen en kunstenaars, onder wie Fré Cohen, Evert Caspers en Gerard Polak.

U kunt de expositie Joods Ex Libris in Fryslân, bijzonder kleingrafiek t/m 30 januari 2017 bezoeken in Tresoar, botermarkt1, Leeuwarden zie http://www.tresoar.nl

Aldtsjerk, Leeuwarden, 2016, ©Gerhild van Rooij, www.gerhildvanrooij.nl

*Centraal Amerikaans verzamelpunt in Offenbach waar door Nazi’s gestolen en in beslag genomen boeken (cultureel erfgoed) verzameld en gearchiveerd wordt en eigenaren en nabestaanden worden opgespoord.
**Inhoud: Jan Aarts, Het Joodse aandeel in de Duitse exlibris-cultuur 1890-1933; Christine Kausch, Joodse emigratie uit Duitsland en Oostenrijk naar Nederland (1933-1940); Chris Kooyman, De 153 Duits-Joodse vluchtelingen met een exlibris; Jan Aarts en Chris Kooyman i.s.m. F.J. Hoogewoud: Van Bartfeld tot Weyl. Exlibris van Duits-Joodse vluchtelingen in Nederland; Afkortingen, archieven, instellingen, naslagwerken, internetsites; Chris Kooyman, Op zoek naar patronen. Aantal, beroep en herkomst van de Duits-Joodse exlibris-eigenaars in Nederland.